Sećanje na Mihajla Pupina: Velikan nauke koji je svoje bogatstvo uložio u spas srpske kulture i umetnosti

Na današnji dan, 9. oktobra, rođen je Mihajlo Idvorski Pupin. Svet ga pamti po revolucionarnim patentima koji su omogućili prenos zvuka i komunikaciju na daljinu, ali u srpskoj istoriji njegovo ime sija podjednako snažno i kao ime jednog od najvećih zadužbinara i čuvara nacionalne kulture. Za Pupina, naučni uspeh u Americi nikada nije značio asimilaciju; naprotiv, svoje stečeno bogatstvo i ugled posvetio je promovisanju i očuvanju srpskog kulturnog i duhovnog nasleđa.

Kako ističe istoričar Milan Micić, generalni sekretar Matice srpske, Pupin je uspeo u onome što mnogima nije polazilo za rukom – da u srcu zapadne civilizacije sačuva i uzdigne svoje kulturne korene:

Preporučujemo

„Pupin je primer da srpstvo i evropejstvo, ili osećanje svetskog čoveka, da to nisu suprotnosti. Da je to u stvari harmonija, da je to jedinstvo. I da u jednom globalnom svetu koji postoji danas, sačuvati svoj identitet, sačuvati sebe u tom beskrajnom mozaiku naroda – mi kao mali narod možemo to da ostvarimo i na taj način kao što je to činio Mihajlo Pupin. Jer on je očuvao, i preci naši u Idvoru i njegovi preci, očuvali su u tom mozaiku naroda Austrije svoj identitet kroz svoj jezik, kulturu, svoje vrednosti, a on je to isto učinio u Americi gde su se, gde se masa naroda koja je dolazila lako pretapala u Amerikance.“

Fond koji je obogatio Narodni muzej

Nakon Prvog svetskog rata, kada se postepeno povlačio iz direktne politike, Pupin se posvetio pisanju svoje slavne autobiografije „Sa pašnjaka do naučenjaka“, za koju je nagrađen Pulicerovom nagradom, ali i konkretnom zadužbinarskom radu na obnovi razorene domovine.

Godine 1923. osnovao je Fond Mihajla Pupina, instituciju čiji je cilj bio višestruk: da se finansiraju naučna istraživanja i izdavanje monografija o srpskim starinama, ali i da se otkupljuju vrhunska dela srpskih likovnih umetnika kako bi ostala sačuvana za buduća pokolenja.

Zahvaljujući ovom fondu i ličnim sredstvima Mihajla Pupina, Narodni muzej u Beogradu dobio je 17 neprocenjivih slika nekih od najznačajnijih srpskih slikara, među kojima su Uroš Predić, Vlaho Bukovac, Novak Radonić, Konstantin Danil i Paja Jovanović. Upravo je čuveni portret Pupina koji je Paja Jovanović naslikao 1903. godine postao deo Pupinovog trajnog legata koji se i danas čuva u nacionalnom muzeju.

Ljubav prema guslama, epskoj poeziji i Filipu Višnjiću

Posebno mesto u Pupinovom srcu imala je srpska narodna tradicija i epska poezija, na kojoj je odrastao u rodnom Idvoru. Kroz stihove slepog guslara Filipa Višnjića, Pupin je pronalazio etički i moralni oslonac, pronoseći priče o srpskoj borbi za slobodu i među svojim američkim kolegama i studentima.

Ljubica Otić, istoričar i muzejski savetnik, slikovito opisuje tu njegovu strast prema narodnoj književnosti i umetnosti:

„Voleo je i jako poštovao epsku poeziju. Jako je cenio Filipa Višnjića. Rudolf Valdec, zagrebački vajar, je napravio bareljef Filipa Višnjića i taj bareljef je stajao u Pupinovoj... u Pupinovom dnevnom boravku u Norfolku. Kada je obeležavana stodogodišnjica, mislim rođenja Filipa Višnjića, Pupin je taj bareljef poklonio gimnaziji u Bijeljini.“

Ljubica Otić podseća i na Pupinovo „Zvono slobode“, dar Crkvi Svete Bogorodice Perivlepte na Ohridu, gde počivaju mošti Svetog Klimenta, koje je takođe predstavljalo spoj duhovnog, kulturnog i istorijskog pamćenja na ovim prostorima.

Kulturni ambasador u Vašingtonu

Pupinov rad na polju kulture prepoznat je i u najvišim američkim krugovima. Njegovim zalaganjem organizovani su događaji posvećeni srpskoj tradiciji, a profesor Fakulteta političkih nauka Saša Mišić napominje da je upravo zahvaljujući ugledu i naporima ljudi poput Pupina došlo i do čuvenog obeležavanja „Srpskog dana“ 1918. godine:

„Činjenica da se on pojavljuje i u tako važnim trenucima kao što su bile određene proslave 1918. vezane za takozvani Srpski dan, za obeležavanje nekakve srpske tradicije... Postoji i tradicija o tome, ali čak i jedan zapis tadašnjeg poslanika u Vašingtonu, da je i zastava bila okačena na javne zgrade u Vašingtonu, između ostalog i na Belu kuću, kao znak počasti srpskom narodu. U svemu tome ulogu je imao i Mihajlo Pupin.“

Mihajlo Pupin je pokazao da vrhunski naučni rezultati i svetska slava ne brišu kulturni zavičaj. Naprotiv, ostavio je legat koji nas uči da je kultura osnov svakog identiteta i da se istinsko zadužbinarstvo meri onim što pojedinac ostavi svome narodu u nasleđe.

(Telegraf.rs/izvor: RTS, Emisija "Oko magazin")