Neverovatan zločin protiv istorije i sećanja u Zagrebu! Hoće da unište spomen na pobijene Srbe, Jevreje, Rome

U proteklih pet godina u Zagrebu je prijavljeno čak 30 devastacija kamena spoticanja (nemački Stolpersteine), malih mesinganih pločica koje se od 2020. u gradu ugrađuju u trotoare ispred kuća i zgrada u kojima su živele, odnosno iz kojih su u smrt odvedene žrtve nacizma i ustaškog terora: Jevreji, Srbi, Romi i druge manjine, kao i politički protivnici režima.

O pločicu veličine deset sa deset centimetara prolaznik se ne može zaista spotaknuti, ali je svakako može primetiti i, zapravo, saginjući se da na njoj pročita podatke o žrtvi, toj žrtvi se pokloniti. Svaka pločica navodi ime i prezime odvedenog, datum rođenja i sudbinu: interniranje, samoubistvo, progonstvo ili, u većini slučajeva, deportaciju i ubistvo. Na svakoj piše "Ovde je živeo...", odnosno "Ovde je živela...", simbolično vraćajući žrtvu njenoj kući.

Preporučujemo

Trideset pločica je od 2021. do 2026. u Zagrebu devastirano. Nedavno, pre nekoliko dana, uklonjen je kamen za Zoltana Brnada, komunističkog simpatizera, ubijenog u Jasenovcu. Takođe, nedavno je primećeno i da je uklonjena pločica posvećena romskoj porodici Nikolić, koja je 1942. u Jasenovcu izgubila 13 od 15 članova. U julu je nepoznati počinilac plavom bojom devastirao pločicu posvećenu Arnoldu Grosu, žrtvi ustaškog režima. Bio je šef sale u kafani i restoranu Europa u Ilici, ustaše su ga odvele iz bolnice, a ubijen je pod nerazjašnjenim okolnostima. U maju je razbijen kamen posvećen 16-godišnjem Ivu Šajberu u Vrapču. Njega su ustaše, sa još 105 bolesnika, odvele iz vrapčanske psihijatrijske bolnice u kojoj se skrivao; niko nije preživeo.

Prema podacima Centra za promicanje tolerancije i očuvanje sećanja na holokaust, koji organizuje postavljanje Stolpersteinea u Hrvatskoj, 11 slučajeva odnosi se na ponovljene devastacije istih obeležja. Najviše ih je zabeleženo 2024. godine, kada je prijavljeno čak 13 devastacija. Posebno su pogođene lokacije u Trnju, naročito raskrsnica Slavonske avenije i Hrvatske bratske zajednice, izlaz iz Pothodnika na Glavnoj železničkoj stanici, Tratinska 23 i Trnjanska cesta 9.

"Većinu slučajeva prijavili smo nadležnoj policiji i gradskim službama, ali do danas nije utvrđen nijedan počinilac", napominje Nataša Popović, direktorka Centra, i nastavlja: "Za nas taj projekat nije samo spomenička praksa, nego važan i odgovoran oblik javnog pamćenja koji vraća imena, adrese i biografije žrtava u svakodnevni gradski prostor, te trajno obeležava sećanje na Jevreje, Rome, Hrvate, Srbe i druge žrtve nacističkog i ustaškog progona. Važno mi je da naglasim da nije reč o izolovanim incidentima, nego o obrascu ponavljanih napada na ista mesta sećanja. Upravo zato Centar ne vodi brigu samo o postavljanju, nego i o prijavama, sanaciji, zameni uništenih spomenika i koordinaciji sa nadležnim službama. U Velikoj Gorici su spomenici oštećeni udarcima i za njih je naručena izrada novih", dodaje.

"Pokazalo se da takvi slučajevi više nisu izuzetak, nego postaju sve češća praksa. Takve devastacije nisu samo naš lokalni problem, nego se događaju i u drugim evropskim sredinama, a to dodatno potvrđuje koliko je zaštita memorijalne baštine u javnom prostoru osetljivo i ozbiljno pitanje", napominje Popović.

"Osoba je zaboravljena onda kada je zaboravljeno njeno ime", kaže Talmud, a citira ga Ginter Demnig, nemački umetnik koji od 1992. godine širom Evrope, ali i u svetu, u trotoare ispred poslednjih adresa na kojima su živele žrtve nacizma ugrađuje kamene spoticanja.

Nakon Rijeke, u kojoj su prve pločice postavljene 2013. godine u spomen na Eugenija Lipšica i Đanetu Lipšic, Jevreje odvedene iz Starčevićeve ulice, prvih 20 kamena spoticanja u 2020. godini postavljeno je u Zagrebu. Kameni su ugrađeni u trotoare užeg centra grada, na adresama sa kojih su u smrt odvedene žrtve nacizma i ustaškog terora. Zagreb se time priključio ostalim metropolama Evrope u kojima je, kao i u manjim mestima, do sada ugrađeno više od 100.000 Stolpersteine. Kameni spoticanja komemoriraju sve žrtve nacionalsocijalizma, one ubijene u Aušvicu i drugim koncentracionim logorima, kao i one preživele.

Prvi kamen u Zagrebu postavljen je 1. oktobra 2020. u Gundulićevoj ulici ispred kućnog broja 29, u znak sećanja na žrtvu holokausta, devojčicu Leu Dojč, talentovanu glumicu zagrebačkog HNK. Kameni su do sada, osim u Rijeci i Zagrebu, postavljeni i u Koprivnici, Karlovcu, Osijeku, Velikoj Gorici, SVetoj Nedelji, Đakovu i Donjem Miholjcu.

(Telegraf.rs/Express.24sata.hr)