Sutra obeležavanje Halijarda,najveće operacije spasavanja savezničkih vazduhoplovaca

U Pranjanima se sutra obeležava, kao svake godine, sećanje na operaciju Halijard, akciju spasavanja američkih, odnosno savezničkih vazduhoplovaca oborenih nad Srbijom tokom Drugog svetskog rata, a procenjuje se da je spašeno više od 500 njih.

U drugoj polovini Drugog svetskog rata, 1943. i 1944. godine, brojni američki vazduhoplovci oboreni su nad Srbijom.

Preporučujemo

Pripadnici pokreta otpora, uz svestranu pomoć naroda, zbrinjavali su, po potrebi lečili, prikrivali, oborene savezničke vojnike.

Halijard je bio saveznička operacija spasavanja vazduhoplovaca, izvlačenja najvećim delom Amerikanaca, u vidu vazdušnog mosta, koje je nemačka protivvazdušna odbrana oborila nad okupiranim teritorijama, a zbrinuli pripadnici pokreta generala Draže Mihailovića, odnosno, zvanično, Jugoslovenske vojske u otadžbini.

Imajući u vidu brojnost oborenih vazduhoplovaca, u nameri da izvuku saborce koji su se našli iza neprijateljskih linija fronta, tokom jula 1944. Odeljenje za strateške operacije (Office of Strategic Services) Vojske SAD planira akciju spasavanja.

U periodu od oktobra 1943. do oktobra 1944. godine Petnaesti vazduhoplovni korpus SAD izveo je približno 20.000 borbenih letova preko prostora okupirane Jugoslavije.

Njihova glavna meta bio je Ploešti u Rumuniji, tada najveći prirodni izvor nafte nemačke ratne mašinerije. Berlinu je inače problem goriva bio životno pitanje pa je usled nepristupačnosti izvora nafte započela industrijska proizvodnja goriva, izuzetno skupa. Približno četvrtinu potrošnje goriva Nemačka je u toj fazi prokrivala iz Ploeštija, gde se nalazila rafinerija Ostro Romano.

Saveznički bombarderi, s pratnjom, polazili su iz baza na jugu Italije, najvise iz Fođe.

Pritom, snage Petnaestog vazduhoplovnog korpusa SAD bombardovale su osim Rumunije ciljeve na prostoru Nemačke, Mađarske, Slovačke, NDH, Bugarske, okupirane Srbije.

Najvažnija meta bio je svakako Ploešti, a to je podrazumevalo svakodnevno preletanje okupirane Srbije.

Gađani su važni objekti širom Srbije, pri čemu je ciljeve u poznijoj fazi određivao Glavni štab Srbije NOVJ, uglavnom sam Koča Popović, koji je jula 1944. dospeo na čelo Glavnog štaba za Srbiju.

U toj fazi, Beograd je bombardovan u osam navrata, Niš nekoliko desetina puta. Više drugih mesta je takođe teško stradalo, poput Leskovca ili Užica.

Efikasnost nemačke protivvazdušne odbrane bila je pritom zavidna. Gubici američkih vazduhoplovaca bili su čak 50 odsto, približno polovina letelica je oborena.

Do avgusta 1944. izgubljeno je tako 350 bombardera.

Savezničke vazduhoplovce oborene nad Srbijom prihvatili su odnosno sklanjali i pripadnici snaga generala Mihailovića, zvanično JVuO, iako je saveznička podrška otporu na tlu okupirane Jugoslavije u to vreme uveliko bila opredeljena ka pokretu koji je predvodio Josip Broz Tito, NOVJ, dok je Mihailovićev odbačen.

General Nejtan Tvining, komandant 15. Vazduhoplovnog korpusa SAD ustrojio je posebnu grupu za spasavanje oborenih vazduhoplovaca sa teritorija pod kontrolom Nemačke, na čije čelo je doveden pukovnik Džordž Kraiger.

Pukovnik Kraiger oblikovao je dva odeljenja, jedno za izvlačenje sa prostora koji su kontrolisale snage generala Mihailovića, drugo sa prostora koje su kontrolisale trupe Josipa Broza Tita.

Za rukovodioca grupe za saradnju sa snagama generala Draže Mihailovića postavljen je poručnik Džordž Musulin, srpskog porekla. Njegova pozicija podrazumevala je rukovođenje ACRU 1 (Air Crew Rescue Unit) odnosno operacijom Halijard. Neposredni saradnici bili su mu narednik Majk Rajačić i radio operater Artur Džibilijan.

Noću 2. na 3. avgust 1944. tim Halijard misije padobranima se spustio na tlo okupirane Srbije u Pranjanima, u Mihailovićev štab.

Približno 250 savezničkih vazduhoplovaca nalazilo se tada razmešteno oko Pranjana, gde su ih zbrinule snage generala Mihailovića, odnosno lokalno stanovništvo. Bio je to svojevrsni centar za prihvat oborenh savezničkih vazduhoplovaca.

Kapetan Zvonko Vučković iz Prvog ravnogorskog korpusa, lično blizak generalu Mihailoviću, određen je za organizaciju prihvata, smeštaja, lečenja oborenih vazduhoplovaca.

U Pranjanima je takođe ustrojena zdravstvena služba, improvizovana bolnica, gde su koliko je bilo moguće lečeni ranjeni odnosno povređeni. Bilo je takođe ranjenih u sukobima s nemačkim snagama na terenu, u potrazi za oborenim saveznicima.

Pod Vučkovićevim zapovedništvom izgrađena je improvizovana pista, na Galovića polju, kako bi evakuacija bila moguća, čime je neposredno rukovodio kapetan Nikola Verkić.

Na izgradnji piste radile su stotine meštana, pri čemu je neophodni materijal dopreman volovskim zapregama. Pre svega je bilo neophodno izravnati teren.

Radilo se najvećim delom noću, u nadi da će biti manje uočljivi.Konačno, poslednjih dana marta Vučković je izvestio Mihailovića da su radovi na gradnji piste privedeni kraju, iako su nadalje trajale dorade.

Pritom, pista u Pranjanima nije bila jedina koju su izgradile snage generala Mihailovića kako bi omogućile sletanje savezničkih vazduhoplova. Isto je učinjeno i u Koceljevi, u Boljanićima, na Ozrenu kod Doboja, odakle će biti organizovane manje evakuacije.

Pripadnik Odeljenja za strateške operacije (OSS) Ričard Keli zaključio je da su 432 vazduhoplovca SAD i 80 vazduhoplovaca drugih savezničkih zemalja spaseni tokom operacije Halijard.

Američki istoričar hrvatskog porekla, univerzitetski profesor Jozo Tomašević, tvrdio je da je, prema izveštajima OSS, 417 savezničkih vazduhoplovaca spaseno zalaganjem snaga pod komandom generala Mihailovića.

Po Tomaševiću, od 417 vazduhoplovaca izvučenih sa prostora koji su kontrolisale snage generala Mihailovića, 343 su bili Amerikanci.On je isto tako razjasnio da je iz Pranjana evakuisano 237 lica 9/10 avgusta, potom još 210 lica 12, 15 i 18. avgusta. Iz Koceljeve je 17. septembra evakuisano 20 osoba. Iz Boljanića je 1. novembra evakuisano 15 lica, a 27. decembra još 20.

Mogućnost da se tim putem izvuku iz okupirane zemlje iskoristi su tada i drugi, pojedini političari odnosno istaknute ličnosti pa i obaveštajci. Sklanjali su se kako od nemačkih okupatora tako i od političkih protivnika koji će ovadati Srbijom i Jugoslavijom pošto su došli Sovjeti.

Primera radi, Iz Pranjana je tako evakuisan i Ivan Popov, obaveštajac, stariji brat Duška Popova, za kog se veruje da je bio predložak Flemingu za Džejmsa Bonda. Popovi su inače bi izdanci ugledne porodice bankara i veleposednika iz Titela, Bačka.

Na taj način evakuisani su i Živko Topalović, čelnik međuratne Socijalističke partije, Adam Pribićević, prvak Samostalne demokratske strane, Vladimir Belajčić, sudija, Ivan Kovač profesor, vaspitač kralja Petra II, pa i kapetan Zvonko Vučković. Sam Mihailović odbio je predlog da napusti zemlju, kako ga je savetovao Nik Lalić, jedan od oficira OSS.

Predsednik SAD Hari Truman, na predlog majora Ričarda Felmana, odlikovao je, posthumno, generala Mihailovića Legijom zasluga za doprinos savezničkoj pobedi tokom Drugog svetskog rata, verovatno najviše upravo zbog spasavanja američkih vazduhoplovaca.

Priznanje je kćerki generala Mihailovića, Gordani, koja je inače tokom Drugog svetskog rata bila pripadnica NOVJ, uručeno maja 2005. godine.

(Telegraf.rs/Tanjug)