Kako je pilot NDH ukrao lovca i njime preleteo na Vis kod Tita: Predao avion partizanima, danas je raritet

U septembru 1944. godine nad Jadranom se odigrala neobična epizoda Drugog svetskog rata. Pilot Andrija Arapović, oficir Vazduhoplovstva NDH, tokom vojnog leta odvojio se od svog pratioca i usmerio lovački avion prema ostrvu Visu. Tamo, daleko od Zagreba i komande kojoj je do tada služio, nalazilo se sedište partizanskog Vrhovnog štaba i Josip Broz Tito.

Arapović je sleteo na partizansku teritoriju, predao svoj avion i promenio stranu u ratu. Bio je 2. septembar 1944. godine.

Preporučujemo

Avion kojim je stigao bio je italijanski lovac Fiat G.50 bis, vojnih oznaka 3505. Na repu i krilima nosio je oznake NDH, a na nosu znak zagrebačkog aerodroma. Ubrzo nakon sletanja dobio je sasvim novi izgled. Preko starih oznaka iscrtane su crvene zvezde, na nosu je osvanuo veliki beli broj osam, a na repu jugoslovenska trobojka s petokrakom.

Sačuvane fotografije prikazuju i Tita tokom obilaska tog aviona na Visu. A letelica koja je preživela promenu režima, završetak rata i decenije zanemarivanja postoji i danas. Nalazi se u zbirci Muzeja vazduhoplovstva u Beogradu i jedini je sačuvani primerak lovca Fiat G.50 na svetu.

Ko je bio pilot Andrija Arapović

Andrija Arapović rođen je u Slipčićima, nedaleko od Mostara. Bio je profesionalni vojni pilot još pre izbijanja Drugog svetskog rata, kada je služio u pomorskom vazduhoplovstvu Kraljevine Jugoslavije. Njegova karijera zamalo je završila i pre početka rata. Godine 1940. tokom leta zapalio se hidroavion Dornije Do 22 kojim je upravljao.

Arapović je preživeo nesreću, ali je zadobio teške povrede. Kada je u aprilu 1941. Nemačka napala Jugoslaviju, još se oporavljao u bolnici u Crnoj Gori. Nakon uspostavljanja NDH uključio se u njeno vazduhoplovstvo. Kao iskusan predratni pilot bio je vredan novim vlastima, koje su raspolagale ograničenim brojem aviona i školovanih letača.

Arapović je tokom rata postao i komandant jedne od vazduhoplovnih jedinica NDH. Međutim, kako su sile Osovine gubile rat, sve je više pilota odlučivalo da napusti njihove redove. Među njima je bio i Arapović.

Tajni dogovor i bekstvo prema Visu

Do leta 1944. vojni položaj NDH postajao je sve teži. Saveznički avioni napadali su vojne ciljeve, partizanske snage kontrolisale su sve veću teritoriju, a nemačke i hrvatske jedinice bile su prisiljene na povlačenje. U takvim okolnostima Arapović je, prema istoričaru Borisu Cigliću, dogovorio prelazak partizanima preko Matije Petrovića.

Detalji tog dogovora nisu sasvim poznati, ali zna se da je 2. septembra 1944. poleteo u lovcu Fiat G.50 bis s registarskim brojem 3505. Tokom leta odvojio se od drugog aviona i promenio smer. Njegovo odredište bio je Vis, koji je tada predstavljao jedno od ključnih središta partizanskog pokreta.

Tito je tamo boravio nakon dramatičnog nemačkog desanta na Drvar u maju 1944., kada je jedva izbegao zarobljavanje. Vis je bio pod snažnom savezničkom zaštitom, s britanskim vojnim prisustvom i vazdušnom vezom s Italijom. Za partizane je dolazak iskusnog pilota s ispravnim lovačkim avionom bio vredan dobitak.

U službi partizanskog Vrhovnog štaba

Arapovićev prelet nije ostao samo usmena priča. Sačuvan je zapisnik leta od 2. septembra koji potvrđuje njegov dolazak. Partizani su odmah preuzeli avion i uključili ga u sastav Eskadrile za vezu pri Vrhovnom štabu, formirane 18. avgusta 1944. godine.

Taj je avion potom obavljao zadatke lovačke zaštite, obezbeđivao područje Visa i pratio kretanje aviona kojima su se prevozili oficiri i članovi Vrhovnog štaba. Učestvovao je i u obezbeđivanju vazdušne veze na pravcu Vis - Nikšić - Beograd. Dana 16. novembra 1944., nešto više od dva meseca nakon preleta, avion je stigao u oslobođeni Beograd, na aerodrom u Zemunu.

Mane i odlike italijanskog lovca Fiat G.50

Sudbina Arapovićevog aviona neobična je i zbog samog tipa letelice. Fiat G.50 Freća (Freccia), odnosno Strela, bio je jedan od prvih modernih italijanskih lovaca s potpuno metalnom konstrukcijom, niskim krilima i uvlačećim stajnim trapom. Konstruisao ga je italijanski inženjer Đuzepe Gabrijeli (Giuseppe Gabrielli) sredinom tridesetih godina.

Iako je u trenutku nastanka predstavljao značajan tehnološki napredak za italijansku industriju, vrlo brzo pokazale su se njegove slabosti. Bio je slabije naoružan i imao skromnije performanse od niza savezničkih lovaca, a piloti su se žalili i na probleme s kabinom i preglednošću.

Osnovno naoružanje činila su dva teška mitraljeza kalibra 12,7 milimetara. Pokretao ga je radijalni motor Fiat A.74, snage približno 870 konjskih snaga, a najveća brzina iznosila mu je oko 470 kilometara na sat, u zavisnosti od verzije i uslova leta. Avion se koristio u Italiji, Finskoj i drugim zemljama, ali do 1944. već je bio zastareo u poređenju s američkim i britanskim lovcima.

Kako su ovi avioni dospeli u NDH

NDH je 1942. nabavila devet jednosedih Fiata G.50 bis i jedan dvosedi školski G.50B. Prva grupa hrvatskih pilota otputovala je u Italiju na obuku, a avioni su potom stigli na zagrebački Borongaj. Tokom rata lovci su bili raspoređivani u Zagrebu, Sarajevu i Banjaluci, a kasnije su koncentrisani i na području Kurilovca nedaleko od Velike Gorice. Jedan deo uništen je u savezničkim napadima, drugi je završio u rukama partizana, a nakon kapitulacije Italije 1943. NDH je preuzela i nekoliko dodatnih primeraka s bivših italijanskih aerodroma.

Instruktor koji je dremao na časovima letenja

Nakon prelaska partizanima Andrija Arapović nastavio je vojnu karijeru, ali ne više kao pilot NDH. Postao je instruktor letenja u novom jugoslovenskom vazduhoplovstvu. Uz njega je ostala vezana i jedna neobična anegdota koju je za Večernji list ispričao Boris Ciglić. Prema sećanjima njegovih učenika, Arapović je tokom školskih letova imao prilično neobičnu naviku.

Odmah nakon poletanja, kada bi upravljanje preuzeo pilot na obuci, umeo je da zadrema. Mladi piloti tako su katkad ostajali sami za komandama, dok bi iz instruktorskih slušalica dopiralo hrkanje. Arapović bi se, prema toj priči, budio tek uoči sletanja, kada je ponovo trebalo preuzeti aktivnu ulogu u upravljanju avionom.

Nos zabijen u zemlju kao simbol pobede

Sam Fiat G.50 bis s brojem 3505 imao je jednako zanimljiv posleratni život. Nakon završetka rata ostao je u jugoslovenskom vazduhoplovstvu. Do 1946. većina preostalih aviona tog tipa bila je povučena iz upotrebe.

Godine 1951. Arapovićev Fiat predat je Vojnom muzeju u Beogradu. No tamo nije završio kao pažljivo restauriran istorijski eksponat. Naprotiv, bio je izložen kao simbol pobede nad fašizmom, namerno oštećen i postavljen tako da mu je nos bio zabijen u zemlju. Takav odnos prema istorijskoj tehnici imao je svoju političku simboliku, ali i ozbiljne posledice po stanje aviona.

Jedini sačuvani primerak na svetu

Kada je 1961. osnovan Muzej ratnog vazduhoplovstva u Beogradu, avion je prešao u njegovu zbirku. Tamo je s vremenom postalo jasno da se ne radi o bilo kakvom starom avionu.

Od nekoliko stotina proizvedenih Fiata G.50, taj primerak ostao je jedini sačuvani na svetu. Na njegovom trupu i danas se, uprkos oštećenjima, mogu videti ostaci izvornih boja i oznaka. Sačuvani su delovi šahovnica, serijski broj 3505, pa čak i tragovi partizanskih oznaka koje su nanesene nakon preleta.

Fotografija sa Titom sprečila odlazak u Italiju

Jedna od najzanimljivijih epizoda dogodila se tokom sedamdesetih godina prošlog veka. Italijani su pokazali interesovanje za jedini preživeli primerak svog nekadašnjeg lovca. Bliski odnosi italijanskog predsednika Sandra Pertinija i Josipa Broza Tita otvorili su mogućnost da Jugoslavija pokloni letelicu Italiji.

Tadašnji direktor beogradskog muzeja vazduhoplovstva Čeda Janjić nije želeo da izgubi jedan od najvrednijih eksponata. Dosetio se argumenta koji je u tadašnjoj Jugoslaviji imao posebnu težinu. Podsjetio je nadležne da je reč o avionu pored kojeg se Tito fotografisao na Visu 1944. godine.

Upravo je taj argument zaustavio planirani odlazak Fiata u Italiju. Avion je ostao u Beogradu. Krajem osamdesetih bilo je planova da se restaurira, ali su sredstva na kraju preusmerena na popravku radara na Plješevici. Restauracija nikada nije sprovedena, piše Express.

(Telegraf.rs)