Vek od osnivanja Arhiva Vojvodine

Pre stotinu godina, 5. avgusta 1926. utemeljen je Arhiv Vojvodine, ukazom pomoćnika ministra prosvete Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.

Inicijator je bio tadašnji upravnik Državnog arhiva u Beogradu dr Rista Odavić, a prvi upravnik, državni arhivar, današnjeg Arhiva Vojvodine bio je dr Dimitrije Kirilović, poznati nacionalni radnik.

Preporučujemo

Zadatak Državne arhive u Novom Sadu bio je da prikuplja, čuva i obrađuje, arhivsku građu sa područja Banata, Bačke, Srema i Baranje.

Prvobitni naziv, od 1926. do 1941. bio je Državna arhiva u Novom Sadu.

Kao datum osnivanja uzima se 5. avgust 1926. pošto je tog dana izdat ukaz Ministarstva prosvete Kraljevine SHS, kojim je dr Dimitrije Kirilović imenovan za arhivara Državne arhive u Novom Sadu.

Dimitrije Kirilović (1894 - 1956) bibliotekar, arhivar, bibliograf, istoričar, literata, istoričar, prethodno je radio na Filosofskom fakultetu u Skoplju.

Završio je inače osim klasične gimnazije i bogosloviju u Sremskim Karlovcima, da bi potom studirao pedagogiju i filologiju u Budimpešti, Zagrebu i Pragu. Doktorirao je 1924. Bio je takođe pomoćnik sekretara Matice Srpske.

Sa funkcije u Državnom arhivu u Novom Sadu uklonili su ga okupatori 1941. kada se sklonio u Beogradu, da bi se u Novi Sad vratio po oslobođenju.

Glavni Kirilovićev saradnik, znameniti srpski istoričar Aleksa Ivić imao je krajem te 1926. obavezu da oblikuje izveštaj o stanju i obimu zatečene arhivske građe na prostoru Vojvodine.

Reč je pre svega bila o građi proistekloj iz rada prethodno postojećih županija na tom prostoru, Bačko - Bodroške, Torontalske, Tamiške, Sremske, a delom i drugih, kao Baranjske, odnosno oblasti u vreme Kraljevine SHS, kakve su formalno ustanovljene Vidovdanskim ustavom 1921. godine, i to Podunavske, Beogradske, Sremske i Bačke (koja je uključivala i našu Baranju).

Istoričar, univerzitetski profesor Aleksa Ivić (1881 - 1948) za razliku od Kirilovića koji je rodom bio bačvanin, rođen je u Sremu. Studirao je u Beču, istoriju i slavistiku. Među njegovim profesorima bili su i Konstantin Jireček, veliki istoričar, rodom Čeh, autor jedne još uvek nezamenjive Istorije Srba, ili Vatroslav Jagić, znameniti slavista. Zvanje doktora nauka Ivić stiče 1905. Izvesno vreme bio je i poslanik u hrvatsko slavonskom saboru u Zagrebu.

Posle stvaranja Kraljevine SHS postaje univerzitetski profesor na novooblikovanom Pravnom fakultetu u Subotici, tada u sklopu Univerziteta u Beogradu, poput Filosofskog u Skoplju. Poznat kao retko posvećen arhivski istraživač, priredio je više zbirki građe relevantne za prošlost Srba iz bečkih arhiva. Kao istoriograf najviše se bavio istorijom Srba u Habzburškoj monarhiji. Njegovim najuspelijim delom smatra se Istorija Srba u Vojvodini, publikovana 1929.

Neumornim predanim radom Kirilović je sakupljao građu u sklopu procesa restitucije Iz Beča, Pešte, Temišvara, i drugih centara negdašnje habzburške Austrije odnosno istorijske Ugarske.

Postupno je u centralnoj arhivskoj kući u Novom Sadu u međuratnom periodu prikupio materijale prethodnih županija, odnosno administrativnih središta, iz Vršca, Bečkereka odnosno Petrovgrada, Sombora, stariju građu proisteklu iz delatnosti Vojne granice, Šajkaške, Kikindskog dištrikta, raznih vlastelinstava, građu iz perioda Mađarske bune krajem četrdesetih 19. veka, građu magistrata Petrovaradina, odnosno Novog Sada, matične knjige populacije, stare planove mesta, građu Narodne uprave iz 1918/19, različitu građu vezanu za javni život, poznate ličnosti, sve do prepiske.

Sticajem nesrećnih okolnosti pošto je Arhiv do okupacije aprila 1941. bio smešten u Petrovaradinu, tokom okupacije našao se na tlu NDH, kada je deo građe otuđen, odnesen u inostranstvo ili naprosto pokraden. Kraj rata preostala građa dočekala je u lagumima Petrovaradinske tvrđave.

Ubrzo po oslobođenju smeštena je u Bansku palatu, potonje Izvršno veće Vojvodine.

Od tada zvanični naziv bio je Vojvođanska arhiva, a delatnost joj je omeđana na prostor novooblikovane autonomne pokrajine.

Od 1958. zvanični naziv bio je Istorijski arhiv AP Vojvodine, prethodno od 1951. Državna arhiva AP Vojvodine. Njenim fondovima priključena je i zaostavština Poljoprivrednog arhiva, kao i građa proistekla iz rada Dunavske banovine Kraljevine Jugoslavije (1929 - 1941) koja je pokrivala celokupan prostor današnje Vojvodine, sa Baranjom i značajnom delom centralne Srbije, sa središtem u Novom Sadu.

Godine 1970. ustanova je dobila ime koje nosi i danas Arhiv Vojvodine.

U prvo vreme, po osnivanju, Arhiv je bio smešten u prostoru Prosvetnog inspektorijata, u Futoškoj, Novom Sadu. Pošto tu nije bilo uslova za ozbiljan rad od 1934. nalazio se u Petrovaradinu, gde je dočekao i okupaciju 1941.

Posle boravka u zdanju Banske palate, od 1956. nalazio se u Sremskim Karlovcima u Patrijaršijskom dvoru i zgradi Narodnih fondova, pri čemu je deo građe bio smešten u zdanje Magistarta Karlovačkog a deo u manastiru Beočin.

U tom periodu posle ponovne restitucije vraćen je deo građe odvučen od stane okupacionih vlasti tokom Drugog svetskog rata, iz Austrije, Čehoslovačke, Mađarske.

Od kraja osamdesetih Arhiv Vojvodine smešten je u ulici Žarka Vasiljevića u Novom Sadu, u zdanju primernih dimenzija posebno adaptiranom za potrebe arhiva.

Osim primarnog posla arhivistike, danas po najvišim standardima struke, poslednjih godina, pod upravom dr Nebojše Kuzmanovića Arhiv Vojvodine se široko bavi i izdavačkom delatnošću, pokrivajući uglavnom oblasti posebne važnosti za istoriju i kulturu Srba.

(Telegraf.rs/Tanjug)