Istorijski rad grupe Gorgona premijerno u Srbiji na izložbi „25 godina Nagrade Dimitrije Bašičević Mangelos“

Na izložbi „25 godina Nagrade Dimitrije Bašičević Mangelos“, koja će 4. septembra u 19 časova biti otvorena u Galeriji Fakulteta likovnih umetnosti u Beogradu, premijerno u Srbiji će biti prikazan istorijski rad koji je grupa Gorgona uradila na osnovu Mangelosovog rada Iže, a koji se nalazi u kolekciji Muzeja moderne umetnosti u Njujorku. Osim u zbirci Muzeja savremene umetnosti u Beogradu, Mangelosove radove gotovo je nemoguće videti na našoj sceni, te je ovo događaj od prvorazrednog značaja.

Na izložbi će biti predstavljeni radovi dosadašnjih dobitnika i dobitnica nagrade koji, sagledani zajedno, iscrtavaju mapu jedne scene u stalnom preispitivanju sebe same. Kustosi izložbe su Ivana Bašičević Antić i Miroslav Karić.

Preporučujemo

Izložba povodom 25 godina Nagrade koja nosi Mangelosovo ime prilika je da se podsetimo koliki je značaj Dimitrija Bašičevića Mangelosa za umetničku scenu čitavog regiona. Neobičnost njegove figure ilustruje podatak da je dve decenije delovao istovremeno javno kao istoričar umetnosti, kritičar i kustos, a privatno, pod pseudonimom preuzetim od sela kraj rodnog Šida, kao umetnik čiji rad je danas gotovo nemoguće videti kod nas.

Ta druga, skrivena praksa danas ga čini jednim od najpriznatijih umetnika sa ovih prostora. Mangelos je začetnik konceptualne umetničke prakse u jugoslovenskom kontekstu – umetnik koji je napustio sliku i uveo reč, mišljenje i teoriju kao konstitutivne elemente umetničkog dela, decenijama pre nego što će to postati opšte mesto savremene umetnosti. Njegovi rukom ispisani manifesti, precrnjene tablice i globusi sa ispisanim tezama danas se nalaze u zbirkama najznačajnijih svetskih muzeja, a njegov rad je deo stalne postavke Muzeja moderne umetnosti (MoMA) u Njujorku – može se slobodno reći da je jedini umetnik srpskog porekla koji je to postigao.

O razmerama te međunarodne reputacije kod nas se, međutim, govori nedovoljno. Razlog je pre svega geografski: Mangelosova profesionalna biografija odvijala se u Zagrebu, gde je studirao, doktorirao, radio kao kustos i gde je umro. Njegovo ime tako u Srbiji često izostaje iz priče o sopstvenoj umetničkoj istoriji, iako mu ta istorija pripada – rođen je u okolini Šida, a pseudonim je uzeo prema obližnjem selu Mangelos.

Postoji i jedan podatak koji ga sa srpskom umetničkom scenom vezuje neposredno i profesionalno: Bašičević je autor prve stručne monografije o Savi Šumanoviću. Kao istoričar umetnosti, on je time postavio temelj naučnog izučavanja jednog od ključnih srpskih slikara dvadesetog veka – što njegovu vezu sa ovom sredinom čini pitanjem struke, a ne samo porekla.

Ta veza, međutim, nije bila samo istoriografska. Mangelos je bio jedan od retkih koji je stao iza mladih beogradskih umetnika u trenutku kada je to imalo posledice. Istaknuti beogradski umetnik Zoran Popović podjednako kao i umetnici okupljeni oko grupe Šestorica u Zagrebu u njemu su našli podršku koju drugde nisu imali – u sredini u kojoj su konceptualna praksa, telo, tekst i dokument još uvek smatrani promašajem, a ne umetnošću. Ta podrška bila je presudna za raskid sa okoštalim shvatanjem umetničke forme i za samu mogućnost da se nova praksa uopšte razvije.

Mangelosov opus nemoguće je odvojiti od njegovog institucionalnog rada. Kao član i jedan od osnivača grupe Gorgona (1959–1966), stajao je iza jednog od najradikalnijih antiumetničkih poduhvata u Evropi tog vremena. Kao kustos Galerije suvremene umjetnosti u Zagrebu bio je među pokretačima Novih tendencija, međunarodnih izložbi i simpozijuma koji su između 1961. i 1973. naš region po prvi put u istoriji postavili na mapu svetske neoavangarde i najavili susret umetnosti sa naukom, tehnologijom i kompjuterskim mišljenjem. Vodio je Galeriju primitivne umetnosti, a potom i Centar za film, fotografiju i televiziju – promovišući nove medije u trenutku kada su se u našoj sredini još smatrali marginalnim.

Mangelos je celog života insistirao na jednom: da umetnost mora da se preispituje. Nagrada koja od 2002. godine nosi njegovo ime nastavlja upravo taj nemir – dodeljujući je mladim umetnicima i umetnicama čiji rad odbija da se zadovolji zatečenim.

Izložba će biti otvorena do 30. septembra 2026. godine.

(Telegraf.rs)