Groblje Komonvelta u Beogradu čuva sećanje na avijatičare koji su pali u Jugoslaviji: Tu počiva i Franjo Kluz

Na Groblju Komonvelta tišina šapuće – pesmu o mladosti i hrabrosti. Zaglušujuća buka motora utihnula je, a oni su svoje kosti ostavili širom Jugoslavije.

"Umro je najplemenitijom smrću kojom čovek može umreti, boreći se za Boga i pravdu i slobodu" – samo je jedna od poslednjih ličnih poruka porodice koja je uklesana na beli mermerni spomenik.

Najveći broj stradalih koji počivaju na Britanskom vojnom groblju, odnosno Groblju Komonvelta u Beogradu, učestvovali su u smelom vazdušnom poduhvatu, kada je uz pomoć avijacije trebalo slomiti nacističko zlo na tlu Jugoslavije.

Tu su grobovi više od 400 vojnika, rođenih na svim kontinentima, koji su svoje živote položili i za našu domovinu, ratujući na strani savezničke, britanske vojske. Ovde se čuva sećanje na zajedničku borbu tokom Drugog svetskog rata.

Ne treba zaboraviti ni ranije savezništvo, jer ovde počivaju i dva vojnika stradala u Prvom svetskom ratu, pa je ukupan broj brižljivo održavanih spomenika na mekoj, uvek uredno pokošenoj travi 423.

Groblje se nalazi u Ulici Svetog Nikole, sa posebnim ulazom i ogradom, ali u okviru većeg kompleksa Novog groblja. O njemu se brižljivo stara Komisija Komonvelta za vojna groblja (CWGC).

Koncept groblja Komonvelta širom sveta je veoma sličan: to su jednostavni, beli spomenici na travnatoj površini, a centralni motiv groblja je veliki, beli krst. Jednostavnost i jednakost uobičajeni su principi uređenja svakog, pa i ovog vojničkog groblja, ali na Groblju Komonvelta u Beogradu zaintrigirali su nas detalji – mnogo toga uklesano je na svaki pojedinačni spomenik.

Možete da otkrijete nacionalno poreklo vojnika i armiju u kojoj se borio pod okriljem RAF (Royal Air Force, Kraljevsko ratno vazduhoplovstvo). Tu ima najviše boraca iz Ujedinjenog Kraljevstva (355), ali i Kanađana (23), Novozelanđana (15), Australijanaca (27), Južnoafrikanaca (43), kao i ostalih saveznika, među njima i boraca s prostora Evrope. Videli smo poljske grbove, ali i imena partizanskih avijatičara iz Jugoslavije. Poznato vam je ime Franje Kluza – i on je sahranjen rame uz rame sa saborcima RAF-a.

Amblem i moto armije, potom ime i prezime, pa čak i rod i zaduženje koje je vojnik imao, ispisani su za svakoga ko je život dao u velikim ratovima. Na nekim pločama stoji i lična posveta porodice. To su uglavnom imena mladih ljudi, čiju je sudbinu zapečatilo stradanje, ali koji se pamte po svom herojstvu.

"Naš je gubitak veliki, ali nećemo da žalimo, već da se nadamo da ćemo se u raju ponovo sresti", napisala je jedna majka poslednju poruku sinu.

Kao što smo spomenuli, najveći deo stradalih bio je u vazdušnim borbama tokom Drugog svetskog rata. Najčešće godine smrti vojnika su 1943. i 1944, u jeku borbve za oslobođenje, kod nas poznate kao godine savezničkog bombardovanja. Bez podrške iz vazduha, oslobođenje bi bilo veoma teško.

Ono što je važno napomenuti jeste da su oni bukvalno na tlu Jugoslavije ostavljali svoje živote i da je u miru trebalo vremena da se oni pronađu i dostojanstveno sahrane.

Ovde počiva i jedan broj civila stradalih tokom rata.

Zato je veoma važno da čuvamo sećanje na heroje, istoriju i na to da je sloboda u krvi izborena. Kada prođete Ulicom Svetog Nikole, obratite pažnju na ovo groblje. Veoma često grobovi su obeleženi cvećem i zastavicama. Pamtimo ih...

Otkud Poljaci, Srbi i Kluz?

Kao što smo napomenuli, na ovom groblju sahranjen je i naš čuveni avijatičar Franjo Kluz. Bio je pripadnik kraljevskog ratnog vazduhoplovstva Jugoslavije, a po okupaciji zemlje mobilisan je od strane ustaša.

Međutim, samo je čekao povoljan trenutak da prebegne u partizane, ali zajedno sa svojim "aparatom", odnosno avionom.

Kada su se za to stekli uslovi, odnosno kada se oslobodio deo teritorije oko Prijedora, Kluz i njegov saborac Rudi Čajavec poleću za Prijedor. Tako su jugoslovenski partizani, među prvim pokretima otpora u Evropi, dobili svoju avijaciju.

Krenuli su u borbena dejstva, a prva akcija bila je napad na ustašku Crnu legiju. Vazdušna dejstva trajala su oko 45 dana, a onda je Kluzov avion zapaljen pa više nije mogao da leti.

Kasnije delovanje organizovano je iz inostranstva, uz pomoć saveznika, kada je u severnoj Africi osnovana Prva eskadrila NOVJ. Bila je to eskadrila koju su činili "Spitfajeri".

Tako je, praktično, Franjo Kluz postao deo savezničke avijacije.

Poginuo je tokom akcije napada luke u Omišu, kada je njegov avion oboren.

Kao piloti eskadrila RAF sa jugoslovenskim, partizanskim oznakama, stradali su i Beograđanin Jovan S. Pešić, Šavničanin Nikola Vemić i Zadranin Luiđi Rudi. Oni su, takođe, sahranjeni na Groblju Komonvelta.

Ove eskadrile poznate su kao Prva i Druga partizanska, a u sastavu RAF imale su oznake 351. i 352. Squadron RAF.

(Telegraf.rs)