Sutra 84 godine od Novosadske racije

U Novom Sadu će sutra biti održana centralna manifestacija obeležavanja 84 godine Novosadske racije, tokom koje su mađarske okupacione vlasti 1942. godine u Novom Sadu i drugim mestima južne Bačke, najviše Šajkaške, ubile hiljade građana, Srba i Jevreja.

Novosadska racija uobičajeno se, svakog januara, obeležava na Keju žrtava racije, odnosno platou kod skulpture "Porodica" pomenom, verskom službom Srpske pravoslavne crkve, i Jevrejske zajednice, kao i polaganjem venaca, uz druge prigodne aktivnosti, odnosno podsećanja.

Preporučujemo

Ove godine, pomen će služiti patrijarh srpski Porfirije, uz sasluženje vladike bačkog Irineja, mohačkog Damaskina, i osečkopoljskog i baranjskog Heruvima, a jevrejsku službu držaće vrhovni rabin Isak Asiel.

Na obeležavanju će učestvovati i horovi, kako Jevrejske opštine "Hašira" tako i hor "Sveti Georgije" novosadske Saborne crkve.

Mađarski okupatori su počev od 4. zaključno sa 29. januarom 1942. godine, vršili hapšenja, streljanja, masovno bacanje u zaleđeni Dunav i Tisu, hiljada žitelja Južne Bačke, Novog Sada, Šajkaške, Bečeja.

Njihova navodna motivacija bio je obračun sa ustanicima, koji su se tada već pojavili na Jugu Bačke, njih nekoliko desetina.

U stvarnosti, bilo je to sistematsko zatiranje kako Srba tako i Jevreja Novog Sada i okoline, odnosno južne Bačke.

Jasan pokazatelj jeste činjenica da su centralna meta, osim Jevreja, bili upravo najugledniji tamošnji Srbi, element kojem odlazak u šumu izvesno nije bio prvobitna namera.

Cilj je neusmnjivo bio zatiranje srpskog identiteta Bačke.

Ubijeno je, koliko se zna, 3.809 osoba, od čega su 1.068 žrtava bili Jevreji. Među njima, 477 su bila deca, a 927 osobe ženskog pola.

Bačka je, kao i Baranja, anektirana od strane Mađarske, pošto je Kraljevina Jugoslavija okupirana i rasparačana aprila 1941. Srem je tada uključen u takozvanu NDH, pri čemu su krajnjim istokom, Zemunom i okolinom, upravaljale direktno nemačke okupacione vlasti, kao i Banatom koji će formalno ostati sastavni deo Nedićeve Srbije.

Racija je na jugu Bačke, u Šajkaškoj, započela 4. januara, prvih dana u selima, Čurugu, Gospođincima, Đurđevu, Šajkašu, Titelu, Mošorinu, Vilovu, Gardinovcima, Žablju, Loku, da bi zatim bila nastavljena u Novom Sadu.Tragično su stradali takođe, Srbi i Jevreji u Srbobranu, Temerinu, Bečeju. Akcija je okončana 29. januara.

Iživljavanja i ubijanja bilo je na više lokacija, a savremenicima je posebno ostalo sećanje na masovno ubijanje novosađana na obali Dunava da bi njihova tela potom bila bacana u Dunav, pod led. Isto se događalu i na takođe zaleđenoj Tisi prethodnih dana.

Osnovana namera okupatora izvesno je bila zatiranje upravo najuglednijeg srpskog elementa Bačke, sredine koja je iznedrla brojne velikane srpske istorije, kulture, ali i privrednog života.

Posebna meta bili su oni koji su među Srbima uživali ugled, usled ličnih zasluga ili nasleđa.

Naredbu, za kako je tvrđeno, kaznene mere izdao je čelnik Generalštaba Mađarske vojske Ferenc Sombathelj, i to pošto su odmazde već započele.

U gradu Novom Sadu, racije su počele u zoru 21. januara, blokiranjem ulica, pretresima kuća i masovnim hapšenjima. Većina je odvođena na obalu Dunava ali su mnogi ubijeni i ranije, na ulicama, po kućama.

Među ubijenima januara te 1942. u Novom Sadu našao i dr Ignjat Pavlas, kao i njegova supruga Olga. Pavlas, istaknuti javni i nacionalni radnik, bilo je među ključnim akterima prisajedinjenja Vojvodine Srbiji 1918. godine, uz Jašu Tomića, kada je bio potredsednik Srpskog narodnog odbora.

Bio je član delegacije koja je prvih dana novembra 1918. u Beogradu tražila da srpska vojska najbrže moguće uđe u Novi Sad i Bačku. Predsedavao je Velikom narodnom skupštinom u Novom Sadu 25. novembra 1918. kada je proglašeno prisajedinjenje Vojvodine Kraljevini Srbiji.

Znan po zalaganju za prava Srba u vreme Austrougarske, Pavlas, ugledni novosadski advokat, po ocu inače poreklom Čeh, rimokatolik, osim istaknute uloge u jesen 1918. kada je trebalo prelomiti u pravcu prisajedinjenja Srbiji, sve vreme je u međuratnom periodu bio aktivan javni radnik, upamćen kao dobročinitelj. Bio je prvak pokreta Sokola u Bačkoj, tradicionalne panslovenske asocijacije, starešina Bačke sokolske župe, najzaslužniji za izgradnju Sokolskog zdanja, Spomen dom kralja Aleksandra I 1936. godine.

Bio je i prvak Veslačkog kluba "Danubius", osnivač je i predsedavajući planinarskog društva "Fruška gora", organizator gradnje više planinarskih domova, kao na Fruškoj gori i na Rudniku.

Upravo Pavlas je prilikom svečanog dočeka srpske vojske novembra 1918. u Novom Sadu, održao pozdravni govor, sa balkona zgrade Matice srpske, na glavnom gradskom trgu.

Otuda, za okupacione mađarske vlasti, bio je oličenje neprijatelja. Ubijen je 23. januara 1942. godine, tokom Racije.

Za okupacione mađarske vlasti tokom Drugog svetskog rata prostor Bačke tretiran je kao Južna zemlja, integralni deo istorijske Mađarske.

Prvobitna namera okupatora, uglavnom sprovedena, bila je proterivanje svih Srba nastanjenih u Bačkoj posle 1918, a onda i sistematsko uništavanje najistaknutijih i najuglednijih Srba, pri čemu su posebna meta bili nosioci kako ujedinjenja 1918. tako i pristalice međuratne Kraljevine Jugoslavije.

Jevreji su pritom ubijani na osnovu ludila identifikacije sa politikom nacističke Nemačke, iako je, naizgled paradoksalno, u samoj Mađarskoj jevrejska populacija masovno stradala tek pošto je regent Mikloš Horti oboren oktobra 1944. kada su zavladali lokalni nacisti Strelasti krstovi, pod direktnom nemačkom okupacijom.

(Telegraf.rs/Tanjug)