Kulturno-istorijska baština Kosovskog Pomoravlja: Neotkriveni deo Kosova i Metohije

Sve "spakovano" na tridesetak minuta lagane vožnje: i svetinje i srednjovekovna srpska baština. Na jednoj strani zadužbina Hrebeljanovića, na drugoj kovnica novca kojim se plaćalo od Italije do Nemačke. Tu je i selo gde je kršten car Lazar, ali i crkva koju je svojim rukama obnavljao patrijarh Pavle. Zahvaljujući Turističkoj organizaciji Gnjilana, vredna istorija Srba u Kosovskom Pomoravlju postaje sve češća destinacija kako za hodočasnike, tako i za ljubitelje istorije.

Priča o bogatoj kulturno-istorijskoj zaostavštini Srba na Kosovu i Metohiji mahom se vezuje za najveće srpske svetinje: Pećku patrijaršiju, Visoke Dečane i Gračanicu. Ipak, u slivu reke Binačke Morave nalaze se ništa manji dragulji srpske srednjovekovne kulture i umetnosti.

Preporučujemo

"Svako naše selo u Kosovskom pomoravlju donosi svoju priču koja seže vekovima unazad", kaže turistički vodič Turističke organizacije Gnjilane Aleksandar Trajković.

Iza njega je monument caru Lazaru. Napravljen povodom 600 godina od Kosovske bitke, ovaj spomenik ne govori samo o dalekoj prošlosti, već i o stvarnosti sa kojom su Srbi na Kosovu i Metohiji suočeni poslednjih 26 godina.

Memorijal caru Lazaru postavljen je 1989. Deset godina kasnije, i pored prisustva međunarodnih mirovnih snaga, albanski ekstremisti ga ruše.

Jedino što su vojnici KFOR-a tada uspeli bilo je da sačuvaju razlupane delove koji su tek deceniju kasnije sastavljeni, a spomenik je, u starom sjaju, postavljen u portu crkve Svetog Marka u selu Šilovo.

Gleda Lazar sa ovog uzvišenja i na obližnja mesta Prilepac i Kmetovac. U prvom je rođen, a u drugom kršten.

Turistička mapa Kosovskog Pomoravlja

Trajković kaže da je na mapi Turističke organizacije Gnjilane dvadesetak crkava, ali i istorijskih dokaza o srpskom postojanju na Kosovu i Metohiji.

Direktorka Turističke organizacije Gnjilane Verica Maksimović ističe da je to samo deo bogatog nasleđa Kosovskog Pomoravlja koji su želeli da predstave široj javnosti.

"Ovaj deo Kosova i Metohije je pre svega poznat kao mesto rođenja kneza Lazara. To je ono što veliki broj ljudi ne zna", počinje razgovor Maksimović.

Upoznavanje sa istorijom Srba u ovom delu KiM bio je ključan razlog zbog čega je Turistička organizacija Gnjilane osnovana 2022. godine.

I odmah je dobila punu podršku Kancelarije za KiM.

"Na inicijativu Kancelarije za KiM već te godine smo imali nastup na Sajmu turizma u Beogradu. Privukli smo veliku pažnju ne samo turista nego i turističkih organizacija širom Srbije i regiona", kaže Maksimović.

Danas Kosovsko Pomoravlje nedeljno poseti između dva i pet autobusa sa turistima iz centralne Srbije, a sve više je ljudi iz Severne Makedonije, Crne Gore i Republike Srpske.

"Na teritoriji Kosovskog Pomoravlja imamo veliki broj turističkih potencijala za koje širi krug ljudi nije čuo, ne zna. Zato bih pozvala sve da obiđu ne samo Novo Brdo, već i manastir Draganac, crkvu gde su mošti Svete Bosiljke u Pasjanu. Ali takođe i da probaju naše tradicionalne specijalitete koje sigurno neće naći na drugom mestu", poručuje Maksimović.

Predstavljanje u Novom Sadu i Beogradu

Raskoš turističke ponude Kosovskog pomoravlja TO Gnjilane predstaviće 19. maja na Sajmu poljoprivrede u Novom Sadu.

Desetak dana kasnije, od 29. do 31. maja će učestvovati na "Beogradskom manifestu"

"U Novom Sadu ćemo prikazati sve naše proizvođače, ali i našu domaću radinost kada je reč o poljoprivrednoj proizvodnji. U Beogradu ćemo učestvovati zajedno sa svim drugim turističkim organizacijama sa Kosova i Metohije", kaže Aleksandar Trajković iz TO Gnjilane.

Tvrđava Novo Brdo

U zapisima Konstantina Filozofa, biografa despota Stefana Lazarevića, Duka - vizantijski hroničar Novo Brdo naziva "majkom gradova".

Ni malo slučajno.

Prvi pomen Novog Brda kao rudarskog trga datira iz 1319. godine, a do sredine 14 veka utvrđeno je kao značajno mesto koje je tada, tvrde iz TO Gnjilane imalo najmanje pet puta više stanovnika nego London.

"U Novom Brdu se ogleda cela naša istorija, naše bogatstvo. Imamo glamsko srebro koje je sadržalo između jedne trećine i jedne šestine zlata. Prvi monetarni rat koji su dubrovački trgovci vodili sa venecijanskim je bio zbog toga što je naš dinar bio mnogo vredniji od venecijanskog dukata", podseća Aleksandar Trajković.

Dodaje da je u Novom Brda stvoren prvi rudarski zakonik, ali i da je to mesto sa prvim pozorištem i štamparijom u ovom delu Kosova i Metohije.

Crkva koju je obnavljao patrijarh Pavle

U blizini, u selu Bostane, nalazi se crkva Uspenja Presvete Bogorodice, zadužbine kralja Milutina.

U neveseloj sudbini nakon turskog osvajanja Srbije, ovaj hram je pretvoren u džamiju. Međutim, 1852. godine oko 10.000 Srba je za samo tri dana, prenoseći kamen po kamen, uspelo da ovo zdanje preseli "preko brda".

Sve do dolaska patrijarha Pavla na Kosovo i Metohiju nije bilo ozbiljnijih pokušaja da se ova crkva sačuva od propadanja i zaborava.

Prema svedočenjima, tadašnji episkop je ne samo lično davao novac za obnovu, već je i sam znao da pripomogne u malterisanju. Otuda mnogi vole da kažu da je ova crkva zadužbina i kralja Milutina, ali i patrijarha Pavla.

"U dvorištu crkve je konak sa 55 ležaja sa pogledom na Novo Brdsku tvrđavu. U ponudi prenočišta su uključeni doručak i večera", precizira Maksimović.

Manastir Draganac

Na desetak kilometara severno od Gnjilana, u podnožju Novog Brda, u šumovitoj dolini Draganačke reke, nalazi se jedan od dva živa manastira u ovom delu Kosova i Metohije - Draganac.

"Ljudi koji posete ovaj manastir ne mogu rečima da opišu osećaj mira i tišine koje tamo pronalaze", kaže Trajković.

Posvećen Svetim Arhangelima Mihailu i Gavrilu, veruje se da je manastir dobio ime po kćerki cara Lazara - Dragani.

"Najstariji sačuvani dokument sa pomenom manastira je Ravanička povelja iz 1381. godine", objašnjava ovaj turistički vodič.

Sveta Bosiljka Pasjanska

Jedna od obaveznih destinacija za hodočasnike je i crkva Svetog Preobraženja u Pasjanu u kojoj se nalaze mošti Svete Bosiljke Pasjanske.

Nasleđe ove crkve, kao i sudbina svetice gorka su podsećanja o stradanju Srba tokom Otomanske imperije.

Sveta Bosiljka Pasjanska kanonizovana je 3. maja 2018. odlukom Svetog arhiijerejskog sabora SPC.

(Telegraf.rs/RTS)