Tajna niškog podzemnog prolaza: Svaki dan gazite preko njih, a nemate pojma ŠTA SE NALAZI ispod asfalta

Nekropola na Trgu kralja Milana, otkrivena tokom radova 1990. godine, jedno je od najvažnijih arheoloških svedočanstava o kasnoantičkom Nišu na levoj obali Nišave. Na prostoru današnjeg centra grada, tadašnjeg Trga oslobođenja, ispod asfalta i budućeg podzemnog prolaza pronađeni su grobovi, skeletni ostaci, različiti oblici sahranjivanja, novac, fibule, staklene narukvice, koštane igle, keramika i drugi predmeti svakodnevnog života.

Ovo otkriće pokazuje da prostor između Robne kuće, hotela "Ambasador", Spomenika oslobodiocima Niša i današnje Obrenovićeve ulice nije bio samo savremeno gradsko jezgro. U kasnoj antici, tu se nalazio prostor sahranjivanja. Nalazi ukazuju i na širi život antičkog Naisa, koji se nije završavao samo na desnoj obali Nišave, kod današnje Tvrđave.

Preporučujemo

Na Trgu kralja Milana registrovana je kasnoantička nekropola sa brojnim grobnim celinama. U katalogu istraživanja grobovi su označeni do broja G-67, ali nisu svi bili očuvani u istom stepenu. Mnogi su već bili oštećeni radom mehanizacije, dok su pojedini skeleti bili dislocirani ili sačuvani samo delimično.

Najčešće se pominju slobodni ukopi, odnosno grobovi bez složene zidane konstrukcije. Kod bolje očuvanih primera pokojnici su uglavnom polagani na leđa, u opruženom položaju. Ruke su bile opružene pored tela, a noge ispružene.

Pored slobodnih ukopa zabeleženi su i grobovi sa konstrukcijom od tegula, odnosno velikih rimskih opeka. Kod groba G-62 očuvan je pod od jedne cele tegule i polovine druge. Njegove dimenzije bile su 0,96 x 0,34 metra, a grob je bio orijentisan zapad–istok.

Arheološka istraživanja obavljena su od 24. novembra 1990. do 10. januara 1991. godine. Radove je organizovao Zavod za zaštitu spomenika kulture Niš, pod rukovodstvom Dušana Maksimovića.

Iskop je otvoren na prostoru planiranog pešačkog podzemnog prolaza. Bio je dug 70 metara u pravcu istok–zapad, od hotela "Ambasador" do početka Ulice Generala Milojka Lešjanina. U pravcu sever–jug bio je širok 35 metara, između Robne kuće i Spomenika oslobodiocima Niša.

Teren je bio podeljen na 114 kvadrata dimenzija 10 x 10 metara. Za potrebe arheološkog rada, kvadrati su dodatno deljeni na manje celine od 5 x 5 metara. Istraživanja su vođena na dva glavna sektora: na prostoru kasnoantičke nekropole i na prostoru registrovanih ostataka turske džamije.

Kod bolje očuvanih grobova zabeležen je položaj pokojnika na leđima, u opruženom stavu. To se vidi u opisima više grobova, među njima i kod G-44, G-45 i G-46. Kod groba G-44 pokojnik je bio orijentisan zapad–istok. Lobanja je bila dislocirana prilikom rada mehanizacije, ali su ruke i noge bile opružene. Očuvana dužina skeleta iznosila je 1,55 metara.

Sličan položaj zabeležen je i kod groba G-46. Grobna raka imala je dimenzije 1,80 x 0,60 metara. Pokojnik je bio položen na leđa, glava je počivala na potiljačnom delu, ruke su bile opružene pored tela, a noge razmaknute u predelu kolena. Očuvana dužina skeleta iznosila je 1,55 metara.

Ipak, veliki broj skeleta nije bio potpuno očuvan. Kod nekih su sačuvane samo lobanje u fragmentima, kod drugih samo potkolenice, leva noga ili grupa dislociranih kostiju. Razlog za to bio je višestruk: oštećenja nastala radom mehanizacije, kasniji ukopi koji su presekli starije grobove, ali i opšte loše stanje očuvanosti kostiju.

Kod skeleta iz nekropole na Trgu kralja Milana najpre upada u oči njihova oštećenost. Mnogi nisu sačuvani u celini. Kod pojedinih grobova zabeleženi su samo delovi tela, fragmenti lobanje, potkolenice ili dislocirane kosti. To ne mora da ukazuje na neobičan pogrebni običaj. Pre se može povezati sa devastacijom terena, mašinskim radovima i kasnijim sahranama koje su narušavale starije ukope.

Što se visine tiče, materijal ne daje pravu antropološku procenu telesne visine pokojnika. Navodi se uglavnom očuvana dužina skeleta, što nije isto što i stvarna visina osobe. Zato ne bi bilo tačno napisati da su pokojnici bili "neočekivano visoki" ili "neuobičajeno niski".

Ipak, podaci su zanimljivi. Kod više očuvanijih skeleta zabeležene su dužine od oko 1,50 do 1,60 metara. Kod pojedinih grobova očuvana dužina skeleta iznosila je 1,50 m ili 1,55 m, dok je kod jednog primera zabeleženo 1,60 m. Kod groba G-42 očuvana dužina skeleta bila je 1,70 m, ali je i tu navedeno da su kosti loše očuvane, da je lobanja fragmentovana i da nedostaju delovi grudnog koša i stopala.

Najoprezniji zaključak je da među objavljenim podacima nema sigurnog dokaza o neobično visokim skeletima. Ono što jeste upečatljivo jeste složenost same nekropole. Grobovi su se preklapali, stariji ukopi su oštećivani mlađim sahranama, a deo materijala uništen je pre početka zaštitnih istraživanja.

Zato ova nekropola ne govori samo o pojedinačnim pokojnicima. Ona pokazuje da je isti prostor korišćen dugo, u više faza, i da su se slojevi života, smrti i kasnijih intervencija bukvalno preklapali jedan preko drugog.

Grobni inventar nije bio bogat u svim grobovima. Kod velikog broja celina izričito je zabeleženo da inventar nije registrovan. To je važan podatak. Nekropola se ne može posmatrati samo kroz luksuzne nalaze, već pre svega kroz organizaciju prostora, način sahranjivanja i tragove običaja.

Ipak, u pojedinim grobovima pronađen je novac. Tokom zaštitnih istraživanja Trga oslobođenja registrovano je ukupno 19 komada novca. Oni pripadaju širokom hronološkom okviru, od I do XV veka. Dva primerka bila su deo grobnog inventara, pronađena u predelu karlice položenog pokojnika, u grobovima G-41 i G-60.

Najzastupljeniji je novac iz IV veka, koji čini 37 odsto nalaza. Zabeleženi su primerci Konstantina I, Konstancija II, Valensa, Justinijana I, Justina II, ali i primerak iz vremena Mehmeda II. To pokazuje koliko su slojevi na ovom prostoru bili vremenski razuđeni, od rimskog do turskog perioda.

Nakit i delovi nošnje sa Trga oslobođenja predstavljaju relativno malobrojnu, ali veoma zanimljivu grupu nalaza. Najviše je fibula, zatim staklenih narukvica, a u ovu grupu ubrajaju se i koštane igle. One su mogle imati ulogu u nošnji ili ukrašavanju, prvenstveno kod žena.

Na Trgu kralja Milana zabeleženo je osam fibula. Četiri su pronađene u Ukopu 1. Pored jedne fibule nađen je novac cara Hadrijana, dok su kod drugih primeraka zabeleženi i nalazi bronzanog novca iz perioda 355–361. godine. Istraživači navode mogućnost da su neke fibule dugo korišćene ili da su iz starijih slojeva dospele u mlađe tokom kasnijih ljudskih aktivnosti.

Fibule iz Naisa pripadaju tipu ranocarskih jednodelnih fibula. U literaturi su poznate i kao vojničke, legionarske ili latenoidne fibule, ali nalazi iz ženskih grobova i civilnih naselja pokazuju da nisu bile vezane isključivo za vojnike ili muškarce. Primerci sa Trga oslobođenja opisani su kao standardni proizvodi ovog tipa, prosečne dužine oko 5 centimetara.

Među nalazima su zabeležene i staklene narukvice. Jedna fragmentovana narukvica bila je izrađena od crnog stakla sa tamnozelenim odsjajem. Spoljašnja površina bila je podeljena na segmente. Drugi fragment pripadao je trakastoj narukvici od crnog stakla, ukrašenoj poljima od belog, zelenog i žutog stakla.

Posebno su zanimljive koštane igle. Tokom istraživanja zabeležene su tri igle od kosti. Dve se mogu vezati za nošnju i ukrašavanje. Jedna je pripadala tipu igle za oblikovanje kose, dok je druga mogla biti višenamenski predmet.

Koštane igle su mogle služiti kao ukosnice, za uvijanje ili deljenje pramenova, skidanje frizure, ali i u kozmetici, medicini ili za pričvršćivanje odeće. Takvi predmeti se datuju u drugu polovinu III i IV vek, a česti su i u slojevima s kraja IV i početka V veka.

Nekropola na Trgu kralja Milana važna je zato što pokazuje da se ispod današnjeg centra Niša nalaze slojevi dugog trajanja antičkog i kasnoantičkog Naisa. Ona potvrđuje da leva obala Nišave nije bila prazan prostor naspram gradskog jezgra u Tvrđavi, već deo šire urbane i suburbanе zone.

Ovi nalazi govore o stanovnicima Naisa čija imena uglavnom ne znamo. Ne pojavljuju se kao carevi, vojskovođe ili gradski velikodostojnici. Ali njihovi grobovi, položaj tela, skromni prilozi, novac, fibule, narukvice i koštane igle ostavljaju tihu sliku svakodnevnog života i smrti u gradu koji je trajao vekovima.

Danas preko tog prostora prolaze pešaci, automobili i gradski život. Ispod njih je nekada bila nekropola. Upravo zato ova priča ima posebnu težinu za Niš: pokazuje da istorija grada nije samo u zidinama Tvrđave, već i pod njegovim najprometnijim ulicama.

(Telegraf.rs/radionis.rs)