Prošlo je 85 godina od ustanka u Srbiji u Drugom svetskom ratu

Hicima koje je 7. jula 1941. godine, pre 85 godina, u Beloj Crkvi kod Krupnja ispalio Živorad Jovanović Španac započela je oružana borba KPJ protiv okupatora.

Hici političkog komesara Rađevačko azbukovačke čete Valjevskog partizanskog odreda Živorada Jovanovića Španca označili su početak ustanka u Srbiji i Jugoslaviji u Drugom svetskom ratu.

Preporučujemo

Na Ivanjdan, kada Srpska crkva obeležava rođenje Svetog Jovan Preteče odnosno Krstitelja, u selu Bela Crkva nedaleko od Krupnja, tradicionalno je održavan vašar, kada su se meštani sela i okoline masovno okupljali. Osim verskih motiva to je bila prilika za susrete, trgovinu, zabavu.

Te 1941. pošto je crkvena služba okončana, u vreme kada je vašar privođen kraju, Sredoje Knežević, predsednik opštine sela Bela Crkva, pozvao je prisutne da se raziđu, imajući u vidu vanredne prilike pod okupacijom.

U to vreme, između 17 i 18 časova, na mestu održavanja vašara u selu pojavljuju se pripadnici Rađevačko azbukovačke čete Valjevskog partizanskog odreda.

Prisutnima su se, s pozivom na otpor okupatoru, obratili dr Miša Pantić, koji je predvodio jedinicu, Čeda Milosavljević i Žikica Jovanović Španac, politički komesar čete.

Prema pojedinim navodima, govorili su i Vladan Bojanić i meštanin Bogoljub Rakić.

Obraćanja su sadržala apele da se pruži otpor okupatoru i organima postojeće, nasleđene, administracije, što je podrazumevalo i obustavu privredne aktivnosti, koja je, kako su tvrdili, u službi okupatora.

Odlučno je pozvano na neposlušnost, bunt, ustanak.

Pošto se grupa pripadnika Rađevačko azbukovačke čete povukla iz sela, na mestu održavanja vašara, gde su se ustanici obratili prisutnima, pojavljuju se dvojica žandarma, Milenko Braković i Bogdan Lončar.

Žandarmerijska stanica nalazila se, inače, u obližnjoj Zavlaki, a njih dvojica u Beloj Crkvi se tada nalaze u sklopu redovnih aktivnosti obilaska.

Bojanić je, odmah pošto ih je uočio, pozvao nazad pripadnike Rađevačko azbukovačke čete, koji su već izašli iz sela.

Uočivši ustanike, žandarmi su pucali u vazduh, u skladu s pravilom službe. Žikica Jovanovih je odmah pucao u obojicu.

Ustanička grupa se potom povukla na Sokolsku planinu.

Na tom prostoru, upravo u Krupnju, biće formiran i prvi Narodooslobodilački odbor u okupiranoj Srbiji, što je podrazumevalo razvlašćivanje prethodno postojećih lokalnih organa vlasti.

Rađevsko azbukovača četa je kao formacija ustrojena dva dana ranije, 5. jula. Do upada u Belu Crkvu 7. jula nalazili su se u obližnjoj šumi Slaovina.

Valjevski odred formiran je 25. juna. Činile su ga četiri cete - Kolubarska, Posavsko tamnavska, Rađevačko azbukovačkea i Podgorska. Bilo je planirano da svaka ima po 50 boraca.

Poziv KPJ na ustanak usledio je pošto je Nemačka napala Sovjetski Savez 22. juna 1941, a odluku o ustanku Politbiro Centralnog komiteta KPJ doneo je u Beogradu 4. jula.

Živorad Jovanović, poznat kao Žikica Španac, rođen je u Valjevu 1914. godine. Srednjoškolsko obrazovanje okončao je u Beogradu, pošto je iz Valjevske gimnazije izbačen. Studirao je književnost na tadašnjem Filozofskom fakultetu Univerziteta u Beogradu. Izvesno vreme bio je saradnik lista Politika. Pripadnik KPJ bio je od 1935. godine. Od 1937. borio se u Španiji kao pripadnik Internacionalnih brigada, tokom građanskog rata u toj zemlji. Pošto je republika poražena 1939. našao se u Francuskoj poput drugih njegovih saboraca. U Kraljevinu Jugoslaviju vratio se septembra 1940. godine.

Među organizatorima je ustanka u Zapadnoj Srbiji u leto 1941. godine.

Poginuo je marta 1942. u Radanovcima kod Kosjerića. Proglašen je za narodnog heroja.

Tadašnji zapovednik Rađevačko azbukovačke čete Miloš Miša Pantić rođen je 1904. takođe u Valjevu. Završio je studije medicine. Važio je za narodnog lekara koji nije naplaćivao sirotinji, a bavio se i publicistikom. Član KPJ postaje 1933, a Pokrajinskog komiteta za Srbiju 1940. godine.

Poginuo je februara 1942, kod sela Ivanje, nedaleko od Prijepolja, pod nejasnim okolnostima.

Bogdan Lončar i Milenko Braković, žandarmi ubijeni prvim ustaničkim hicima, bili su pripadnici te službe u Kraljevini Jugoslaviji. Prema međunarodnim propisima za okupirana područja, policijske i administrativne službe ostajale su na dužnostima i u uslovima okupacije.

Obojica su rehabilitovani decembra 2008. odlukom Okružnog suda u Šapcu.

Dan ustanka naroda Srbije i Jugoslavije, 7. jul, sve vreme postojanja socijalističke Jugoslavije obeležavan je svečano, kao državni praznik, manifestacijama i podsećanjem na partizansku borbu, što je u Srbiji u skromnijoj formi nastavljeno i devedesetih godina, u vreme Savezne Republike Jugoslavije.

Skupština Srbije usvojila je 10. jula 2001. Zakon o praznicima kojim je za Dan državnosti Srbije ustanovljen 15. februar - Sretenje, kao podsećanje na početak Prvog srpskog ustanka 1804. godine, čime započinje moderna srpska država.

(Telegraf.rs/Tanjug)