Ovo je tvrđava u Srbiji koju je narod povezao sa "prokletom Jerinom", ali njena priča je MNOGO starija

Na jednom uzvišenju u Starom Selu, u Levačkom kraju, nalaze se ostaci utvrđenja koje nosi ime Jerinin grad. Iako je sam naziv nekako dovoljan da pokrene maštu i pitanje kakve veze ovo mesto ima sa čuvenom "prokletom Jerinom", ženom despota Đurđa Brankovića, kada se odmakne od legende i pogleda ono što su pokazala arheološka istraživanja, priča postaje još zanimljivija.

Jerinin grad u Starom Selu pripada grupi kasnoantičkih i ranovizantijskih utvrđenja u Levačkom kraju. Istraživanja su pokazala da su ovakva utvrđenja bila deo šireg sistema koji je kontrolisao prostor i komunikacije u ovom delu Balkana. Republički zavod za zaštitu spomenika kulture objavio je 2021. godine stručni rad posvećen upravo kasnoantičkim i ranovizantijskim utvrđenjima Levača, u kojem se posebno obrađuje i Staro Selo - Jerinin grad.

Preporučujemo

Foto: Rina.rs/Szabo_Bela/NP Tara

To znači da je istorija ovog utvrđenja znatno starija od vremena despota Đurđa Brankovića i "proklete Jerine" i tu počinje zanimljiva razlika između onoga što može da potvrdi arheologija i onoga što je sačuvano u narodnom predanju.

Utvrđenja koja su komunicirala pogledom

Jedan od zanimljivih delova savremenog istraživanja bila je analiza međusobne vidljivosti kasnoantičkih i ranovizantijskih utvrđenja u Levačkom kraju, a istraživači nisu posmatrali svako utvrđenje kao potpuno izolovanu tačku, već su analizirali njihov položaj u pejzažu i mogućnost vizuelne komunikacije između njih. U stručnom radu posebno su prikazani odnosi između utvrđenja Županjevac - Gornji grad i Staro Selo - Jerinin grad.

Upravo ti rezultati daju sasvim drugačiju sliku mesta.

Danas ostaci zidova mogu izgledati kao usamljena ruševina na uzvišenju. U vreme kada su utvrđenja bila u funkciji, međutim, položaj na kojem su građena mogao je biti mnogo važniji nego što se to na prvi pogled čini.

A gde je tu Jerina?

Ime je stvarno, ali samo ime zapravo ne može predstavljati dokaz da je despotica Jerina zaista gradila ovo utvrđenje. U srpskom narodnom predanju veliki broj starih građevina i ruševina povezuje se sa "prokletom Jerinom", odnosno Irinom Kantakuzin, suprugom despota Đurđa Brankovića.

Foto: Wikimedia/Esphigmenou charter

Takva predanja postoje na različitim mestima širom Srbije, ali ih treba razlikovati od istorijskih izvora.

Za Jerinin grad u Starom Selu mnogo je čvršće ono što pokazuju arheološki podaci - reč je o utvrđenju koje se proučava u okviru kasnoantičkog i ranovizantijskog perioda, a ne o objektu koji je nastao u vreme srpske despotovine. Zato bi tvrdnja da je "Jerina sagradila Jerinin grad" bila previše jaka.

Mnogo je preciznije reći da je narodna tradicija kasnije povezala lokalitet sa njenim imenom.

Ipak, legenda nije nevažna

To što neko predanje nije istorijski dokaz ne znači da nije zanimljivo. Naprotiv, upravo takve priče pokazuju kako su generacije stanovništva pokušavale da objasne ostatke građevina čije pravo poreklo više nije bilo poznato.

Kada bi ljudi videli velike zidove, kule ili ruševine na mestima o kojima nisu imali sačuvane pisane podatke, objašnjenje se često vezivalo za ličnosti koje su ostale upamćene u kolektivnom sećanju, a Jerina je u tom smislu postala svojevrsna figura narodnog objašnjenja mnogih starih gradova i tvrđava.

Ipak, u slučaju Starog Sela postoji još jedna zanimljiva stvar - arheologija je uspela da pomeri priču nekoliko vekova unazad.

Ispod imena koje danas svi lako povezuju sa srednjovekovnom despotijom nalazi se mnogo stariji sloj, odnosno utvrđenje koje pripada vremenu kasne antike i ranog Vizantijskog carstva.

Ruševina koja nije "samo ruševina"

Upravo zbog toga Jerinin grad predstavlja odličan primer koliko pogled na jednu ruševinu može da zavara.

Danas vidimo ostatke građevine i ime koje je kroz narodnu tradiciju dobilo snažnu srednjovekovnu asocijaciju. Arheološka istraživanja, međutim, otvaraju mnogo stariju priču o utvrđenom prostoru i njegovom mestu u mreži drugih kasnoantičkih i ranovizantijskih utvrđenja Levačkog kraja, a možda je i upravo to najzanimljiviji deo priče o Jerininom gradu.

Dakle, legenda mu je dala ime koje svi danas prepoznaju, a arheologija vratila deo mnogo starije prošlosti.

(Telegraf.rs)