Sutra Dan sećanja na tragediju Kragujevca i srpske žrtve u Drugom svetskom ratu

Nemački okupatori streljali su 21. oktobra 1941. godine u Kragujevcu hiljade srpskih civila, žitelja grada i okolnih sela, a taj datum prihvaćen je kao Dan sećanja na srpske žrtve u Drugom svetskom ratu.

Ubijeno je, koliko se zna, 2.796 srpskih civila, među njima 412 u obližnjim selima, većina u Kragujevcu, a tragedija je utoliko veća, jer su nemački okupatori hapsili i streljali i đake viših razreda gimnazije, od petog do osmog.

Preporučujemo

Masakr koji je sprovela nemačka kaznena ekspedicija dogodio se kao odmazda, zbog pogibije i ranjavanja nemačkih vojnika od strane ustanika.

Leta 1941. godine u Srbiji se rasplamsao ustanak. Kraljevina Jugoslavija je prethodno okupirana aprila te godine, pošto se u Beogradu 27. marta dogodio državni udar, kojim je oboreno Namesništvo čija je prva ličnost bio knez Pavle Karađorđević, odnosno Vlada Cvetković Maček, potpisnica Protokola o pristupanju Paktu dva dana ranije u Beču.

Ustanak koji je u Srbiji započeo 7. jula te 1941. pod vođstvom KPJ, dogodio se pošto je Nemačka napala Sovjetski Savez. Vrh KPJ postupio je tada po nalogu iz Moskve.

Posledica širenja ustanka bile su nemačke represalije, čija je kulminacija bila naredba da se nadalje za jednog poginulog Nemca strelja stotinu građana Srbije kao odmazda.

Naređenje da usledi streljanje u Kragujevcu doneto je posle napada ustanika 16. oktobra na putu Kragujevac - Gornji Milanovac, između sela Bara i Ljuljaka, kada je nemačka kolona dočekana u zasedi.

U zajedničkoj akciji partizana u to vreme Narodnooslobodilačkih partizanskih odreda, docnije NOVJ, i četnika odnosno pripadnika Jugoslovenske vojske u otadžbini, poginulo je tada 10 nemačkih vojnika a 26 je ranjeno.

Nekoliko dana ranije, 10. oktobra, izdata je drakonska odredba Franca Bemea, tada glavnokomandujućeg nemačkog generala na tlu okupirane Srbije, kojom je propisano streljanje 100 Srba za jednog ubijenog, a 50 za svakog ranjenog Nemca.

Naređenje da se sprovede odmazda u Kragujevcu izdao major Oto Deš, zapovednik 749. puka, smeštenog u Kraljevu. Po naredbi generala Bemea sračunato je da će biti streljano 2.300 osoba.

Pošto je nalog da se sprovede odmazda prosleđen majoru Paulu Kenigu u Kragujevac, Oto fon Bišofshauzen, kragujevački krajskomandant, započeo je sprovođenje odmazde.

Bišofshauzen je sam grad Kragujevac video kao uglavnom mirnu sredinu, dok je obližnja sela smatrao, kako se izrazio, za "legla bandita".

Stoga su odmazde započele u okolnim selima 19. oktobra u Maršiću, Ilićevu, Grošnici, da potom bile nastavljene masovnim streljanjem u Kragujevcu 21. oktobra, delom i prethodnog dana.

Nejasno je koliko je ljudi tada uhapšeno. Smatra se da je privedeno između pet i šest hiljada građana.

Hapšeni su, bez ikakve selekcije, muškarci starosti između 16 i 60 godina, mada je među privedenima bilo i drugih.

Nije poznato da je prilikom privođenja bilo otpora. U tragičnim uslovima okupacije, u senci ustanka koji je tada zahvatio Srbiju, hapšenja i uzimanje talaca nisu bila neobična, ali je malo ko pretpostavljalo da će uslediti masovno streljanje.

Svi uhapšeni sprovedeni su u topovske šupe koje je prethodno koristio artiljerijski puk "Tanasko Rajić" jugoslovenske vojske. Tamo je pritom bilo selekcije privedenih, izdvojeni su, odnosno zamenjeni pojedini građani.

Streljanja su sproveli pripadnici Vermahta, regularnih nemačkih formacija, i to Prvog bataljona 724. pešadijskog puka i Trećeg bataljona 749. pešadijskog puka.

Tragedija Kragujevca, masakr nad hiljadama civila, prenerazila je Srbiju, što je dovelo i do preispitivanja na temu smisla ustanika u takvim okolnostima. Zemlja je bila zavijena u crno. U odmazdama je tih meseci u Srbiji ubijeno više desetina hiljada civila.

U Kragujevcu je odluka o izgradnji Spomen parka doneta 1953. godine kada je prvi put i priređena službena komemoracija. Pomeni su, razume se, održavani redovno sve vreme.

Spomen park koji je dugo potom dograđivan obuhvata prostor ukupne površine 352 hektara. Na tlu kompleksa nalazi se 30 masovnih grobnica.

Od 1971. godine u Šumaricama se održava manifestacija "Veliki školski čas" kojom se podseća na tragediju Kragujevca oktobra 1941.

Vlada Srbije donela je 2012. odluku da se dan masakra u Kragujevcu obeležava kao Dan sećanja na srpske žrtve u Drugom svetskom ratu.

Srpska pravoslavna crkva proglasila je stradale u Kragujevcu tokom masakra oktobra 1941. za novomučenike.

(Telegraf.rs/Tanjug)