3 veka od rođenja velikog srpskog uma: Pisao za Mariju Tereziju, krio se po Hilandaru i stvarao istoriju

Navršavaju se tri veka od rođenja Jovana Rajića, jednog od najblistavijih umova u Srba 18. veka, literate, profesora, istoričara, bogoslova i arhimandrita, starešine manastira Kovilj. U rodnim Sremskim Karlovcima, sin Radoslava Raje Jankovića znanog kao Vidinac, pohađa uglednu slovensko latinsku školu Emanuela Kozačinskog, tada najvišu koju su Srbi imali, da bi obrazovanje nastavio u rimokatoličkoj jezuitskoj gimnaziji u Komoranu, a potom u protestantskoj gimnaziji u Šopronu.

Duhovnu akademiju pohađao je u Kijevu. Bila je to tada najuglednija visokoškolska institucija celokupnog pravoslavnog hrišćanstva.

Preporučujemo

Posle studija u Kijevu godinu dana provodi u Moskvi, a zatim izvesno vreme na Svetoj Gori.

Boravak među zidinama svetogorskih manastira Hilandara i Zografa, leta 1758. iskoristio je da utone u arhivske i bibliotečke fondove drevnih monaških zajednica. Taj period ispostaviće se i kao mučan, pošto su mu tamošnji monasi pristup građi dopuštali samo selektivno, uz dosta natezanja, čemu je doprinosilo trvenje kaluđera bugarskog i srpskog porekla.

Od kraja 1758. predaje u bogoslovskoj školi u Sremskim Karlovcima, da bi potom slično zaduženje obavljao i u Temišvaru, a zatim na školovanju mlađanih klirika radi u Novom Sadu, gde ga je doveo vladika bački Mojsej Putnik. Predavao je, osim bogoslovskih predmeta, istoriju i geografiju.

Za monaško postriženje opredeljuje se 1772. da bi se potom nastanio u Kovilju, čiji je starešina, u činu arhimandrita, bio do kraja života, decembra 1801. godine.

Ta pozicija obezbediće mu izvesnu sigurnost, što je značilo da je bio u prilici da se posveti knjigama, intelektualnoj ljubopitljivosti i pisanju.

Rajić je autor više zapaženih dela, od literarnih, preko bogoslovskih, do istoriografskih, pa i opšte pedagoških.

Među najpoznatije njegove radove spada "Katihizis", najprevođenija srpska knjiga 18. veka. Ona mu je među savremenicima donela poređenje sa Jovanom Hrizostomom Zlatoustim.

Najpoznatiji je ipak po četvorotomnoj "Istoriji raznih slovenskih narodov, naipače Bolgar, Horvatov i Serbov" koja je objavljena u carskoj Vijeni, godine 1794/1795.

To delo ispostaviće se kao ugaoni kamen srpske kulture i posebno istoriografije. Bila je to, u Srba, prva ozbiljna sinteza te naučne discipline u rađanju, sa elementima kritičkog pistupa, oslonjena na arhivsku građu ili drevne izvore, odnosno prethodna istoriografska dostignuća.

Sa stanovišta književne istorije upamćeno je da je Rajićeva "Istorija" bila prva publikacija kod Srba za koju su upisivani prenumeranti, pretplatnici.

Rajićeva "Istorija" ostaviće dubok trag ne samo među Srbima, nego u slovenskom svetu uopšte, možda najviše među Bugarima, čiju prvu ozbiljnu istoriju, po uzoru na Rajića, je potom napisao monah Pajsije, njegov znanac sa Svete Gore.

Postojala su i ranije dela koja su oblikovana kao pokušaji sinteze nacionalne istorije Srba, od dela Pavla Julinca, objavljenog u Veneciji 1765, prethodno "Slavenoserbskih hronika" grofa Đorđa Brankovića (1645 - 1711) ili "Kraljevstva Slovena" (Il Regno de gli Slavi), dela dubrovačkog benediktinca Mavra Orbina, na italijanskom, obelodanjenog 1601. u Pezaru.

Od literarnih poznata su njegova dela spev "Boj zmaja s orlovi" ili "Tragedija cara Uroša". Tema prvog je ratovanje Rusije i Austrije protiv Turaka krajem 18. veka, a pojedini tumači "Boj zmaja s orlovi" vide kao najuspelije pesničko ostvarenje srpske literature 18. veka.

Autor je takođe dela "Bezpristrastnaja istoričeskaja povest", "Pravila monašeskaja", "Stihi o vospominaniji smrti", kao i više molitvenika, iz "Istoriju katihizma" ili jednu preradu Emanuila Kozačinskog naslovljenu "Traedokomedija".

Njegov "Katihizis", koji je inače izradio na traženje carice Marije Terezije, najprevođenija je srpska knjiga 18. veka i imao je dva rumunska prevoda i po jedan nemački, mađarski i grčki.

Sam Rajić prevodio je sa ruskog i nemačkog književno, bogoslovsko i istoriografsko štivo.

(Telegraf.rs/Tanjug)