Obišli smo tri Crkve Svetog Vasilija u Kapadokiji: Jedna krije grobove, druga čuva tajnu staru 1.500 godina

Na 1.665 kilometara od Beograda, a 715 kilometara od Istanbula, u Turskoj se nalazi grad po imenu Nevšehir. Ni po čemu preterano poznat, ali, ipak, turizmom bogat lokalitet s obzirom na to da se nalazi u regionu Kapadokija, u centralnoj Anadoliji.

To je ono mesto koje ste verovatno nekada videli na Instagramu, odakle brojni turisti objavljuju fotografije i video snimke iz balona na topao vazduh. Na desetine šarenih "letećih fenjera" u svitanje stvara neverovatno idiličnu, romantičnu i atmosferičnu sliku.

Međutim, nije to jedina atrakcija u okruženju čuvene Kapadokije. Tu si i prastare vulkanske stene nazvane "vilinski dimnjaci", pošto neodoljivo podsećaju na "krovne tornjeve", kao i bezbroj pećina isklesanih ljudskom rukom, s obzirom na to da je spomenuto kamenje vrlo pogodno za pravljenje skrovišta.

Zamislite - nekome je u prošlosti palo napamet da na stotine metara visine probuši rupu u steni i od nje napravi dom! I ne samo to, već i da od tih udubljenja napravi religijsko molilište, odnosno - pravoslavnu crkvu! I to ne jednu, već mnoštvo tih građevina, od koje su čak tri posvećene Svetom Vasiliju!

Upravo to je tema ovog teksta, pošto je ekipa portala Telegraf.rs bila privilegovana da poseti mesta gde se kroz vekove razvijala pravoslavna vera!

Kako i kada su ljudi pravili pećine u stenama?

Pre nego što se upustimo u priču o Svetom Vasiliju, važno je osvrnuti se na istoriju impozantnih građevina. Kapadokijske stene su nastale zahvaljujući snažnoj vulkanskoj aktivnosti koja se odvijala pre više miliona godina. Erupcije vulkana Erčijes, Hasan i Melendiz prekrile su čitav kraj debelim slojevima pepela i lave. Vulkanski pepeo se vremenom pretvorio u mekanu stenu poznatu kao tuf, koja je kasnije postala osnova neobičnog pejzaža Kapadokije.

Tokom miliona godina, vetar, kiša, sneg i promene temperature počeli su da oblikuju tu mekanu stenu. Dok su se mekši slojevi postepeno trošili, tvrđi slojevi lave ostajali su na vrhovima, stvarajući karakteristične visoke kamene formacije poznate kao "vilinski dimnjaci". Njihov neobičan izgled čini Kapadokiju jednim od najprepoznatljivijih pejzaža na svetu.

Ljudi su, međutim, otišli korak dalje i počeli da oblikuju ove stene prema svojim potrebama. Pošto je tuf relativno mekan i lako se klesao, u njemu su ukopavali čitave prostorije - domove, štale, podrume, crkve i manastire. Vremenom su nastajali i veliki podzemni gradovi, sa brojnim prolazima, prostorijama i nivoima skrivenim duboko u steni.

Najraniji tragovi ljudskog ukopavanja u stene sežu više hiljada godina unazad, a Kapadokija je posebno intenzivno naseljavana i ukrašavana uklesanim crkvama i manastirima tokom ranohrišćanskog i vizantinskog perioda, otprilike od 4. do 13. veka.

Zato kapadokijske pećine nisu samo prirodno čudo, već i trag života ljudi koji su vekovima živeli u skladu sa ovim neobičnim pejzažom. Priroda je stvorila stene, erozija im je dala njihov oblik, a čovek ih je pretvorio u domove i svetilišta. Danas, kada se prolazi kroz ove kamene doline, čini se kao da su se priroda, istorija i ljudska mašta spojile u jedno ogromno, isklesano umetničko delo.

Zašto su Vizantinci pravili crkve u pećinama?

Vizantinci su crkve i manastire u Kapadokiji uklesavali u stene jer su one pružale idealno mesto za monaški, povučen život, ali i određenu zaštitu u vremenima ratova. Posebno od 7. do 9. veka, ta regija je bila izložena napadima arapskih muslimanskih vojski iz susednih oblasti, koje su ulazile duboko na vizantinsku teritoriju. Zbog toga su stanovnici koristili pećine i podzemne gradove kao skloništa, dok su monasi u njima mogli da nastave svoj verski život relativno zaštićeni od spoljašnjih opasnosti.

Najveća pretnja tada dolazila je od Arapskog kalifata, odnosno različitih muslimanskih država. Napadi su bili naročito intenzivni tokom perioda arapsko-vizantinskih ratova, kada je Kapadokija zbog svog položaja u unutrašnjosti Male Azije postala važna pogranična oblast.

Tri crkve Svetog Vasilija u Kapadokiji

Možda i najzapaženija religijska ličnost u Kapadokiji jeste Sveti Vasilije Veliki, koji je bio jedan od najznačajnijih hrišćanskih teologa i crkvenih otaca 4. veka. Rođen oko 330. godine, poticao je iz veoma pobožne hrišćanske porodice, a školovao se u Cezareji (danas Kajseri), Carigradu (danas Istanbul) i Atini, gde je upoznao i Svetog Grigorija Bogoslova.

Kao episkop Cezareje, Vasilije se neumorno borio za očuvanje pravoslavnog učenja o Svetoj Trojici, naročito u vreme velikih teoloških sporova sa arijanstvom. Njegovo delo ostavilo je dubok trag u razvoju hrišćanske teologije, liturgije i monaštva.

Kada se sve spomenuto uzme u obzir, nije čudno što su mu Vizantinci posvetili čak tri crkve i to na površini od samo 13,4 kilometara kvadratna! One su: Kapela Svetog Vasilija u Guremeu, Pećinska crkva Svetog Vasilija u Učhisaru i Crkva Svetog Vasilija u Mustafapaši.

Kapela Svetog Vasilija (Gureme)

Prva crkva na našoj listi bila je Kapela Svetog Vasilija, koja se nalazi u sklopu otvorenog muzeja mesta po imenu Gureme. Ona je ujedno i najbolje očuvana i jedina koja je u velikoj meri turistički posećena.

Kapela Svetog Vasilija pripada vizantinskom periodu Kapadokije i osnovana je u 11. veku, odnosno u vreme kada je monaški život u Guremeu već bio snažno razvijen. Podignuta je nakon obnove svetih slika, koja je usledila posle ikonoboračkog perioda od 726. do 843. godine.

Upravo zato pripada vremenu kada se u kapadokijskim stenama ponovo pojavljuju bogato oslikane crkve sa figurativnim predstavama Hrista, Bogorodice i svetitelja. Posvećenost Svetom Vasiliju Velikom posebno je značajna jer su njegove ideje o monaškom životu imale veliki uticaj na razvoj ranog monaštva u Kapadokiji.

Freske u kapeli su relativno jednostavne, ali ikonografski veoma zanimljive. U glavnoj apsidi nalazi se lik Hrista Pantakratora, dok je na prednjoj strani prikazana Bogorodica sa Hristom. Na severnom zidu nalazi se Sveti Teodor na konju, a na južnom Sveti Đorđe kako ubija aždaju, takođe na konju. Tu su još prikazani Sveti Dimitrije i dve svetiteljke, dok se u dekoraciji pojavljuju i drugi hrišćanski simboli.

Posebnost kapele je što su freske izvođene direktno na površini stene, što im daje karakterističan, pomalo grub izgled. One pripadaju široj tradiciji kapadokijskog zidnog slikarstva 11. veka, u kojoj se svetitelji ne prikazuju samo kao ukras već kao zaštitnici i uzori vernicima koji su živeli u ovom monaškom svetu.

Zanimljiva je i crkveno sahranjivanje unutar monaške zajednice. U narteksu je uklesano više grobnih mesta - jedan detaljniji opis navodi 12 grobova, uključujući i manje grobove koji su verovatno pripadali deci. Smatra se da su neki od grobova mogli da pripadaju ktitoru kapele i njegovim bližnjima, ali identiteti nisu pouzdano utvrđeni.

Pećinska crkva Svetog Vasilija (Učhisar)

Druga crkva na našoj listi bila je Pećinska crkva Svetog Vasilija u Učhisaru i njoj je trebalo pristupiti sa maksimalnom dozom opreza pošto u određenim delovima postoji opasnost od urušavanja stene.  Zbog toga su svi ulazi u crkvu zaključani i zapečaćeni, iako je, zanimljivo, nepoznata osoba iskoristila zemljište oko građevine za agrikulturu, pa je okružena zasadima salate, kupusa, paradajza, krompira, lubenice i dinje. Turista nema, a crkvu je izuzetno teško naći, zato što se ne razlikuje mnogo od ostalih stena u okruženju.

Crkva Svetog Vasilija u Učhisaru jedna je od najstarijih pećinskih crkava u Kapadokiji i potiče iz 6. veka, približno iz perioda između 500. i 550. godine, u vreme cara Justinijana I. To znači da je nekoliko vekova starija od većine čuvenih oslikanih crkava u Guremeu. Isklesana je u karakterističnom kapadokijskom vulkanskom tufu i predstavlja važan primer ranovizantinske crkvene arhitekture.

Ima trobrodnu bazilikalnu osnovu, što je posebno zanimljivo za jednu pećinsku crkvu. Prostor je podeljen masivnim kamenim stubovima i lukovima, dok se na istočnoj strani nalazi glavna apsida. Oltarski prostor bio je odvojen od naosa kamenim templonom, pregradom karakterističnom za ranohrišćanske i vizantinske crkve. Na pojedinim delovima stena mogu se videti uklesani krstovi, uključujući i velike krstaste motive na svodu i lunetama. Dekoracija je jednostavna i monumentalna, jer ovde arhitektura same stene ima veću ulogu nego zidno slikarstvo.

Posebno su zanimljivi grobovi u narteksu, prostoru ispred glavnog dela crkve. Tu se nalaze četiri groba uklesana u podu i jedan lučno zasvođen grob, poznat kao arkosolijum. Prema istraživanjima, ovi grobovi su bili namenjeni uglavnom deci i odojčadi, što predstavlja jedan od neobičnijih elemenata ove crkve.

Crkva je kroz vekove menjala svoju namenu. Tokom osmanskog perioda korišćena je kao golubarnik, što je česta pojava u Kapadokiji, gde su napuštene pećinske crkve i manastirski prostori dobijali nove funkcije. Zbog toga su neki prvobitni otvori menjani ili zazidavani, a unutrašnjost je prilagođavana novoj nameni.

Važno je spomenuti da crkva nikada nije dovršena, ali i da nedovršeni delovi otkrivaju priču kako su se gradile religijske građevine unutar stena. U pojedinim delovima jasno se vide tragovi klesanja i obrade vulkanskog tufa, kao i površine koje nikada nisu do kraja izglačane ili dekorisane.

To pokazuje da je prostor prvo pažljivo izdubljivan iz stene, a zatim oblikovan u stubove, lukove, svodove i apside. Na nekim mestima deluje kao da je obrada jednostavno prekinuta pre završetka. Razlog zbog kojeg radovi nisu završeni nije sa sigurnošću poznat - moguće je da je došlo do promene namene prostora, prekida finansiranja ili napuštanja zajednice.

Crkva Svetog Vasilija (Mustafapaša)

Nažalost, Crkvi Svetog Vasilija u Mustafapaši je zabranjen pristup, pošto je poslednjih decenija ozbiljno ugrožena. Zbog opasnosti od obrušavanja stene, deo kompleksa zatvoren je za posetioce još 2012. godine. Zatim se 2018. godine odvojio veliki deo stenske mase i srušio prema dolini, pri čemu je deo građevine teško oštećen, odnosno izgubljen. Zbog toga danas treba imati na umu da ono što vidimo predstavlja samo deo nekadašnjeg kompleksa.

Za razliku od zdanja u Guremeu i Učhisaru, ova crkva pripada mnogo kasnijem periodu. Tačan datum nastanka nije pouzdano utvrđen, ali zidne slike datiraju iz 1902. i 1915. godine, pa je sigurno da je crkva u svom današnjem obliku postojala najkasnije početkom 20. veka. Pojedini izvori je okvirno smeštaju u 19. vek, odnosno u kasni osmanski period.

Crkva je čitav kompleks uklesan u stenu, sa prostorima na različitim visinskim nivoima. U arhivskim izvorima opisuje se kao svojevrsno troetažno svetilište sa skloništem, pri čemu se sama crkva nalazila na srednjem nivou, dok su se niže verovatno nalazili prostori za skrovište.

Posebnost glavne crkve jeste što je bila podeljena na tri broda pomoću monolitnih kamenih stubova. Prema istorijskim zapisima, svaki deo imao je svoju posvetu: središnji brod Svetom Vasiliju, desni Svetom Dimitriju, a levi Svetom Elefteriju. Glavna crkva čitavog kompleksa ipak bila je posvećena Svetom Vasiliju Velikom.

Najveća vrednost ove crkve danas su zidne slike, koje je izdvajaju od gotovo svih drugih kasnijih crkava u Mustafapaši. Za razliku od mnogih kapadokijskih crkava koje poznajemo po vizantinskim freskama, ovde gledamo kasnu, postvizantinsku umetnost grčke pravoslavne zajednice Sinasosa. Freske su izuzetno brojne i relativno dobro očuvane. Posebno je dragoceno što su poznata imena umetnika koji su ih izveli: Kostis Meletijadis, čiji je rad datiran u 1902. godinu, i Georgiju Jordanidu, koji je svoj rad potpisao 1915. godine.

Ono što ovu crkvu čini naročito zanimljivom jeste kontrast između njenog drevnog izgleda i relativno kasnog nastanka. Izvana izgleda kao tipična kapadokijska pećinska crkva, isklesana u steni, ali njene freske pripadaju 20. veku. Tako se na jednom mestu susreću drevna tradicija pećinskog hrišćanstva, grčka zajednica Sinasosa i umetnost kasnog Osmanskog carstva. Zbog toga je Sveti Vasilije u Mustafapaši važan ne samo kao verski spomenik, već i kao svedočanstvo o poslednjim vekovima hrišćanskog života u Kapadokiji.

Običaji i verovanja na Dan Svetog Vasilija

Zanimljivo, Grci praznik posvećen Svetom Vasiliju Velikom slave 1. januara i da njega smatraju Deda Mrazom, a ne Svetog Nikolu. U Srbiji, dan ovog sveca obeležava se 14. januara, a u našem narodu postoji verovanje da na taj dan ne valja pozajmljivati novac ili iznositi stvari iz kuće, jer se verovalo da će zajedno s njima "otići" i blagostanje.

Isto tako, u nekim srpskim krajevima novogodišnji period, uključujući Svetog Vasilija, bio je pogodan za gatanje o udaji, ženidbi i budućnosti. Devojke su koristile razne rituale sa vodom, ogledalom, hranom ili predmetima kako bi saznale za koga će se udati.

(Telegraf.rs)