Napadom Nemačke na Poljsku pre 87 godina počeo Drugi svetski rat

Drugi svetski rat počeo je 1. septembra 1939. godine napadom nacističke Nemačke na Poljsku. Tome je prethodio pakt Ribentrop Molotov, kojim je usaglašena ne samo podela Poljske nego je zapečaćena i sudbina pribaltičkih zemalja, Estonije, Letonije, Litvanije, uz preuzimanje Besarabije.

Te teritorije bile su sastavni deo carske Rusije da bi u međuratnom periodu postale samostalne, izuzev Besarabije koja je bila priključena Rumuniji. Najrazorniji rat koji svetska istorija poznaje, počeo je tako sporazumom kojeg obe strane nisu imale nameru da se pridržavaju.

Preporučujemo

Britanija i Francuska objavile su 3. septembra rat Nemačkoj, pošto je Poljska dva dana ranije napadnuta, u skladu s prethodno datim garancijama Varšavi. U Londonu i Parizu bili su odlučni da nadalje ne popuštaju agresivnim ponašanju Nemačke, kako se prethodno događalo, i zbog čega je 1938. žrtvovana Čehoslovačka. Sporazumu Berlina i Moskve, potpisanom 23. avgusta, nedelju dana pre agresije na Poljsku, koji je izazvao zaprepašćenje na Zapadu, prethodilo je višemesečno uzaludno pregovaranje predstavnika Britanije i Francuske u sovjetskom glavnom gradu.

Tajne odredbe pakta Ribentrop Molotov podrazumevale su saglasnost na temu zauzimanja od strane Sovjeta Pribaltika, Letonije i Estonije, pri čemu je otvoreno i pitanje Finske. Sovjetski Savez je isto tako insistirao na preuzimanju Besarabije.

Tokom naknadog usaglašavanja Berlina i Moskve, linija razgraničenja na prostoru okupirane Poljske je izmenjena u korist Nemačke, a u zamenu je Litvanija, prvobitno namenjena Nemačkoj, prepuštena Sovjetima.

Septembra 1938. Minhenskim sporazumom, Čehoslovačka, zemlja koja je bila oličenje dosledne demokratije, prepuštena je agresiji nacističke Nemačke. U Londonu i Parizu je postojala tada još uvek nada da će popuštanjem rat biti izbegnut. U Berlinu, međutim, popustljivo ponašanje zapadnih demokratija tumačeno je kao nepopravljiva slabost.

Prethodno, Nemačka je u više navrata agresivnim ponašanjem narušavala mir, kao aneksijom Austrije marta 1938. godine, nasuprot mirovnim odredbama donetim posle Prvog svetskog rata.

Musolinijeva Italija je isto tako oktobra 1935. napala Etiopiju, koja je po okončanju brutalnog rata, uz masovnu upotrebu nedozvoljenih bojnih otrova, postala sastavni deo italijanske istočne Afrike. Britanija i Francuska su pritom ustupile izvesne teritorije u Africi fašističkoj Italiji, u nadi da će se Rim okrenuti zapadnim saveznicima, na prostoru današnje Libije i na jugu Somalije. Na samu Etiopiju su gledali kao na zgodnu žrtvu.

Drugi svetski rat započeo je napadom sa nemačke krstarice "Šlezvig Holštajn" na Dancig, odnosno Vesterplate, 1. septembra u 4.45 sati. Istovremeno, nemačko ratno vazduhoplovsto započelo je bombardovanje pogranične varošice Veilun.

Poljska je vojno već bila poražena, kada je Sovjetski Savez 17. septembra uputio trupe na njeno tlo, s ciljem prethodno dogovorene podele.

Kada je Kanada 10. septembra 1939. godine objavila rat Nemačkoj, rat je počeo da dobija vanevropske obrise.

Drugi svetski rat bio je posledica činjenice da su ne samo Nemačka, već i Italija i Japan bili odlučni da se izbore za novu podelu sveta. Sa jedne strane, zahtevana je nova podela kolonija, sa druge, ambicije nemačkog nacističkog vođstva bile su bitno krupnije.

Kod Adolfa Hitlera je postojala samoobmana da je Sovjetski Savez, ogromna i resursima prebogata zemlja, razriven boljševizmom, kako se vidi i iz njegove programske knjige "Moja borba", čiji se prvi deo pojavio 1925. Osvajanje prostranstava Sovjetskog Saveza on je video kao relativno lak plen.

Ovo je takođe pothranjivano njegovim sumanutim predstavama nekakve rasne superiornosti, što uostalom nije bio njegov specifikum nego predstava koja je među Nemcima postojala bar od kraja 19. veka.

Paralelno, držao je da su demokratska društva nepovratno degenerisana, te da ne mogu biti ozbiljan protivnik.

Musolini je, sa druge strane, bio je opsednut preraspodelom kolonija u Africi, ali i ovladavanjem znatnog dela Mediterana. Ugledao se pritom na antički Rim, ma koliko to bilo nerealno.

Japan se takođe borio za nove kolonije u istočnoj i jugoištočnoj Aziji, kao i na Pacifiku. Tokio je pritom zvanično proklamovao oslobađanje azijskih naroda od evropskog kolonijalizma. Stoga je uspostavljao satelitske, nazovi suverene države, poput u međuratnom periodu Mandžurije.

Nemačkoj je uspelo da relativno brzo, posle Poljske, okupira više evropskih zemalja - Dansku, Norvešku, Belgiju, Holandiju, Luksemburg. Potom je sredinom leta 1940. kapitulirala i Francuska. U ondašnjem Beogradu to je doživljeno kao kataklizma.

Pošto je Francuska poražena, u ratu sa Nemačkom ostala je samo Britanija. U pozadini su se, istina, nalazile SAD koje su proklamovale neutralnost 5. septembra 1939. ali su prikriveno pomagale ratne napore Londona.

Potom je proleća, aprila i maja 1941. usledila okupacija Jugoslavije i Grčke.

Prelomni događaj Drugog svetskog rata bio je napad Nemačke na Sovjetski Savez 22. juna 1941. godine.

U prvo vreme, metodom klinova oklopnih jedinica kojima su zaokruživane velike zone, Nemci su osvojili ogromne teritorije, uz zarobljavanje stotina hiljada crvenoarmejaca.

SAD su u rat ušle posle napada Japanaca na Perl Harbur, vodeću pomorsku bazu Sjedinjenih Država na Pacifiku, 7. decembra 1941.

Sovjetima je uspelo da zaustave Nemce pod Moskvom. Bitka za Moskvu, vođena oktobra 1941/janura 1942. bila je prva sovjetska pobeda u tom ratu.

Težak poraz Nemaca na Staljingradu početkom februara 1943. nagovestio je slom Nemačke, a ishod grandiozne Kurske bitke, jula/avgusta iste godine, nije više ostavljao dilemu.

Nemačka je prethodno već poražena u Africi. Pomoć Italijanima u Libiji, s ciljem osvajanja Sueca, kako bi Britanska imperija bila presečena, doživela je fijasko kod El Alamejna, na severozapadu Egipta, septembra/oktobra 1942. godine.

Potom su Amerikanci ovladali francuskim Marokom, Alžirom i Tunisom, što je bio novi poraz Nemaca i preduslov iskrcavanja na Siciliji, zajedno sa Britancima.

Pošto je u Evropi otvoren i drugi front, prvo sporedno u Italiji 1943. a potom u francuskoj Normandiji, zapadni saveznici izvršili su dodatni pritisak na Nemačku.

Italija je kapitulirala 3. septembra 1943. Japanu je uspelo da ovlada ogromnim prostranstvima, od priobalja Kine do Burme, danas Mjanmar, uključujući francusku Indokinu (Vijetnam, Kambodža, Laos), Maleziju, Singapur, Filipine, gotovo celokupnu Indoneziju, tada holandsku, kao i brojna pacifička ostrva.

Drugi svetski rat u Evropi je završen padom Berlina, odnosno potpisivanjem bezuslovne kapitulacija Nemačke 8. maja 1945. Istina, pojedine nemačke formacije u Jugoslaviji odbijale su predaju do 15. maja.

Kapitulacija Japana potpisana je 2. septembra 1945. godine, nakon američkih atomskih napada na Hirošimu i Nagasaki, 6. odnosno 8. avgusta 1945. Bio je to kraj Drugog svetskog rata.

Najrazorniji rat u istoriji čovečanstva, u kom je učestvovala 61 zemlja, uz neizmerna razaranja, stradanja i zločine, odneo je više od 70 miliona života.

Pritom su većina žrtva bili civili, najviše Rusi, odnosno Sovjeti, potom Kinezi, Poljaci, Jevreji, do šest miliona, Indonežani, Indusi, Srbi.

(Telegraf.rs/Tanjug)