Rusi uništili veliki simbol Ukrajine, stručnjaci sada poručuju: "Nikada je više ne gradite!"

Grupa podvodnih arheologa i istraživača sprovodila je arheološku ekspediciju u vodama oko Hortice, stenovitoj ostrvu dugačkom 12,5 i širokom 2,5 kilometra, smeštenom nizvodno od grada Zaporožja na jugoistoku Ukrajine. Tokom istraživanja, koje je trajalo već tri nedelje, u blizini njihovog kampa čuo se dron Šahed. Ukrajinske snage pokušale su da ga sruše presretačem i paljbom sa zemlje, ali bez uspeha. Uprkos tome, istraživači su nastavili da rade na području udaljenom oko 45 kilometara od linije fronta.

Među do sada pronađenim predmetima su jelenji rog iz bronzanog doba koji se koristio za ukrašavanje keramike ili kože, ulomak keramike koji se pripisuje Skitima, deo vizantijske amfore i sidro iz 18. veka. Ipak, najupečatljivije otkriće bio je čitav čamac, izdubljen iz jednog debla i izuzetno dobro očuvan nakon što je milenijum proveo u reci. To je samo jedno od brojnih izvanrednih plovila, uključujući ratne brodove iz 18. veka, koja su pronađena na ovom delu Dnjepra, piše The Guardian. Tim je planirao da izvadi čamac iz reke sledećeg dana.

Preporučujemo

Uništenje brane Nova Kahovka i nastanak krize

Hortica, zajedno sa manjim susednim ostrvima, čini prirodni i istorijski rezervat. Reč je o mestu od izuzetnog simboličkog značaja za ukrajinski nacionalni identitet jer je onde bilo prvo uporište zaporoških kozaka, a tragovi ljudskog života na ostrvu sežu sve do mezolita. Hortica se nalazi na rubu ogromnog područja poznatog kao "Velika livada". To područje, površine 2.155 kvadratnih kilometara, bilo je prekriveno akumulacionim jezerom od izgradnje brane Nova Kahovka tokom 1950-ih pa sve do 6. juna 2023. Tog dana konstrukcija visoka 30 metara i duga tri kilometra dignuta je u vazduh, prema mišljenju većine analitičara, delovanjem ruskih snaga.

Foto: Wikimedia/NASA Earth Observatory images by Lauren Dauphin using Landsat data from the U.S. Geological Survey, and Planet Labs images courtesy of Inbal Becker-Reshef.

Budući da je brana uništena, voda iz akumulacionog jezera, čiji je volumen iznosio 18 kubnih kilometara, nekontrolisano se izlila iz korita i silovito potekla nizvodno. Nastala je ozbiljna humanitarna kriza jer su poplave pogodile gradove i sela na obe strane reke, kao i na obema stranama fronta.

Inicijativa za zaštitu "Velike livade"

Sada, međutim, grupa glasnih zagovornika među istoričarima, prirodnjacima, ekolozima i arheolozima želi da se područje "Velike livade" zaštiti kao lokalitet svetske baštine UNESCO-a zbog njegove vrednosti kao prirodnog i kulturnog prostora. Nekadašnje dno akumulacionog jezera iznenađujuće se brzo obnovilo i ponovo poprima obeležja kakva je imalo pre izgradnje brane: reč je o staništu močvara, travnjaka i ostrva, bogatom tragovima hiljada godina ljudskog života. Stručnjaci smatraju da se brana nikada ne bi smela ponovo izgraditi.

Više od 100 ukrajinskih nevladinih organizacija zvanično podržava tu inicijativu. UNESCO-u je upućeno pismo namere, a zatražena je i saradnja ukrajinskog Ministarstva kulture. Međutim, postoje i drugi interesi koji zagovaraju obnovu brane i ponovno stvaranje akumulacionog jezera kako bi se navodnjavala poljoprivredna zemljišta na jugu Ukrajine. Ubrzo nakon uništenja brane ukrajinska vlada je pokrenula pilot-projekat s državnom hidroenergetskom kompanijom *Ukrhydroenergo* kako bi pripremila temelje za njenu obnovu nakon završetka rata.

Valerij Nefedov, koji vodi tim arheologa na ostrvu, jedan je od onih koji se zalažu za očuvanje ponovo nastalog "jedinstvenog istorijskog i prirodnog okruženja". Godine 1999. ovaj podvodni arheolog je u tim vodama otkrio ratni brod s početka 18. veka, koji se danas nalazi u ostrvskom Muzeju plovidbe. U leto 2023. bio je i jedan od prvih koji su kročili na područje od 2.155 kvadratnih kilometara koje je otkrilo povlačenje vode iz akumulacionog jezera Kahovka.

Istraživanje u sivoj zoni

Nefedov je 6. juna 2023. služio u vojsci u Donjeckoj oblasti i ubrzo je čuo vest o uništenju brane Nova Kahovka. Za njega je u tome bilo određene ironije: još od 1990-ih zalagao se za postepeno uklanjanje brane, isušivanje akumulacionog jezera i obnovu "Velike livade" s njenim mozaikom travnjačkih ekosistema, močvara, žbunja i peščanih uzvišenja. Ali ne na ovaj način, jednim katastrofalnim događajem. "Prvi zločin bila je sama izgradnja brane. Drugi je bio njeno dizanje u vazduh", rekao je.

Kasnije tog meseca pozvan je da se pridruži novoosnovanoj vojnoj jedinici sastavljenoj od stručnjaka, istoričara, ekologa, naučnika i drugih istraživača, koja je trebala da istraži dno nekadašnjeg akumulacionog jezera. "Naravno, imao sam određena očekivanja o tome šta bih mogao da vidim. Ali kada smo stigli na to područje, nemoguće je opisati utiske i emocije koje sam osetio. Posledice su bile zapanjujuće: ono što je nekada bilo akumulaciono jezero u vrlo kratkom vremenu pretvorilo se u ogoljeno dno vodene površine. S druge strane, postojao je i osećaj opasnosti", rekao je. Bila je to siva zona, ničija zemlja, "izuzetno napeto" područje, dodao je.

Granatiranje je bilo stalno. Iako su ukrajinske izviđačke jedinice onde stigle pre njih, tim područjem operisale su i ruske diverzantske grupe. Mogli su da vide i okupiranu nuklearnu elektranu Zaporožje, u kojoj su bili raspoređeni ruski vojnici. "Bio je to vrlo neobičan osećaj", rekao je. "Nalazili smo se između položaja naših ukrajinskih snaga i naših ruskih neprijatelja". No radilo se i o nečemu drugom: vodeni prostor koji je dobro poznavao kao ronilac sada je postao suvo kopno, a on je hodao njime. "Osećao sam se kao da sam na nepoznatoj teritoriji – kao da smo prvi ljudi koji su onde kročili", rekao je. "Sve što smo videli i pronašli činilo je da se osećamo poput istraživača ili pronalazača."

Zeleni štit i istorijski značaj Dnjepra

Pred njima su se pojavili vrlo neobični, gotovo fantastični predeli. Otkriveni su drevni kanali, tesnaci i ostrva. "Videli smo ostatke naselja, temelje kuća i puteve. Pronašli smo i arheološke predmete koji su ležali direktno na površini, od neolitskog perioda pa sve do 20. veka".

Na dnu nekadašnjeg akumulacionog jezera otkriveni su i otrovni teški metali, čije praćenje sprovodi biolog Pavlo OliTopic, član istraživačkog tima na Hortici. Međutim, rekao je da bi brz rast vegetacije na isušenom području "Velike livade" mogao da posluži kao "zeleni štit". Prema njegovim rečima, na području nekadašnjeg akumulacionog jezera stabla su u samo tri godine narasla i do sedam metara. "Izgradnja brane bila je ekocid, njeno uništenje bilo je ekocid, a treći ekocid bila bi njena ponovna izgradnja", rekao je.

"Velika livada", ogromno područje rečne ravnice Dnjepra koje se i dalje nalazi u sivoj zoni između suprotstavljenih vojski, oduvek je imala veliki značaj zbog svog jedinstvenog reljefa. Prvi sačuvani pisani zapis o tom području potiče od Herodota, grčkog istoričara iz 5. veka pre nove ere. Taj deo Dnjepra bio je poslednji lako plovni deo reke pre Crnog mora. Uzvodno, kod Zaporožja, nalazili su se brzaci zbog kojih je plovidba rekom postajala izuzetno teška, osim za one koji su imali najviše znanja i iskustva.

Povratak starom toku i svedočanstvo istoriji

Takav geografski položaj pružio je zaštitu kozacima koji su, bežeći od progona u 16. veku, onde osnovali slobodnu, kvazidemokratsku zajednicu. Ta kozačka država postala je važna referentna tačka intelektualcima 19. veka, među kojima je bio i nacionalni pesnik Taras Ševčenko, koji je predvodio moderni ukrajinski nacionalni pokret.

Značaj ovog područja seže još dublje u prošlost. U septembru je na ostrvu Hortici radio i arheolog Anatolij Volkov, koji je u unutrašnjosti ostrva, nedaleko od grupe podvodnih arheologa, istraživao jedno od niza kamenih ograđenih prostora iz bronzanog doba. "Nalazimo se na području blizu fronta", rekao je govoreći o nastavku rada tokom ruske invazije na Ukrajinu. "Potencijalno smo ugroženi. Uvek postoji mogućnost da ovde padne projektil ili raketa pa što više istražujemo i čuvamo, to bolje". Prema rečima arheologa Olene Dzneladze, potreba za hitnim istraživanjem i praćenjem stanja još je izraženija na obali i rečnom dnu. Nakon rušenja brane, rekla je, hiljade tona peska počele su da se kreću niz reku, a "u pesku koji se pomera počeli su da se pojavljuju artefakti".

Usred nestabilnih vojnih i geografskih okolnosti, Dnjepar se postepeno vraća nečemu nalik svom starom toku, kakav je imao pre završetka brane Nova Kahovka 1956. godine. Između Hortice i sledeće velike brane uzvodno, kod Zaporožja, povlačenjem vode za šest do osam metara otkrivena su dodatna stenovita ostrva i peščani sprudovi, čime je predeo znatno promenjen.

Serhij Plohij, profesor ukrajinske istorije na Harvardu, odrastao je u Zaporožju slušajući dedine priče o lovu u močvarama "Velike livade" pre izgradnje brane. Prisetio se emocija koje je osetio kada je prvi put video predeo koji se ponovo pojavio, uključujući slavne brzake kod Zaporožja. Ipak, većina stenovitih izbočina nalazi se uzvodno i još uvek je potopljena zbog brane kod Zaporožja. "O tome sam čitao i to je bilo deo istorije, ali nikada pre nisam video sopstvenim očima. Pomislio sam: šta god da se dogodi sa branom Nova Kahovka, bila ona obnovljena ili ne, barem sam imao priliku da vidim deo istorije koji je postojao, ali je uvek bio nevidljiv", rekao je.

(Telegraf.rs/Večernji List)