Betonski divovi, zastrašujuće džungle za snove radnog naroda: Ovo su najveća brutalistička naselja u Ex-YU

Klice urbane kulture nisu nicale u ulickanom starom gradu, na korzou ili kraj gradske kuće. To je seme sejano je na poljima solitera, u otvorenim soc-realističkim blokovima, u garažama, skloništima i betonskim "štekovima" nečega što zvalo "fabrika za stanovanje" ili "spavaonica". Upravo ovaj fenomen naizgled bezlične, masovne gradnje, obeležio je ceo Istočni blok, uključujući i SFRJ, a nije bio sasvim stran ni zapadnim zemljama nakon "bebi buma".

Dok su pre rata građene velelepne palate, pre svega porodične zgrade, u eri komunizma i industrijalizacije simboli gradova postajali su otvoreni blokovi i soliteri. Ma kako bile "soc", tipske i kao kula od betona zidane, nove zgrade zaista su postale simbol ovih gradova i to onih vrednosti koje su komunisti posebno naglašavali: jednakost, masovnost, modernost.

Ipak, treba imati u vidu da "brutalizam" nije samo "komunistički" koncept (i ta kako se razvijao i na Zapadu) i, uprkos mnogim kritikama, reč je o naprednom talasu. Uz mnogo autorske slobode i kreativnosti, ali sledeći stroge propise i standarde stanovanja, ovaj koncept stvarali su vrsni arhitekti i urbanisti. Uslov je, naravno, bio, duh vremena - smestiti što više radnog naroda u gradove, stvoriti mega naselja kakva su pre Drugog svetskog rata bila nezamisliva.

I danas zastaje dah kada slećete na Surčin, a sa vaše desne strane pojave se novobeogradski soliteri u blokovima 61-64. Monstruozno grandiozni, brutalno identični, sivi i beli betonski divovi nikli su na praznom polju, a danas ih kvare samo nadogradnje, doziđivanja i novoizgrađeni objekti koji se sa njima tiskaju.

Novi Beograd je, u smislu stanogradnje, možda najveća laboratorija eks-jugoslovenske građevinske ekspanzije, ali svaki veliki grad imao je neko ovakvo naselje, kojim se ponosio sedamdesetih godina. Svaka varoš imala je neke svoje male betonjerke, svako selo makar jednu zgradu. To je bila poruka socijalizma: urbanizacija je neodvojivi proces razvoja socijalističkog samoupravnog društva.

Obično su ova naselja bila najviše ili makar najgušće naseljena područja grada. Tu su interakcije, posebno mladih, bile intenzivne i tako su stvarani mali kultni centri okupljanja, druženja i stvaranja.

Borik

Najvažniji administrativni grad Republike Srpske, Banjaluka, u nekadašnjoj državi nije imala nikakvu titulu zvaničnog "glavnog" grada, ali je posle Sarajeva bila najznačajnija urbana tačka u Socijalističkoj Republici Bosni i Hercegovini.

Jedan katastrofalni događaj urezao se u sudbinu ovog grada: Dim i prašina, jauci i panika, zemljotres 1969. Mnogi ljudi tada su ostali bez doma i valjalo je da se zajedničkim snagama solidarne Jugoslavije, grad pošteno obnovi.

Tako je nastao Borik, najveće banjalučko naselje, pravi mali "muzej" soc-realističke arhitekture.

Prazno polje na kome su nekada bili borovi, a delom i privatne bašte, zvan čak i Kupusište, postaje veliko gradilište koje "blagosilja" i Josip Broz Tito.

Gradi se šuma solitera u naselju koje je podeljeno bulevarom na dva dela.

Reč je o masovnom poduhvatu, čitav prazan prostor uz obalu Vrbasa trebalo je urediti, izgraditi dva mosta, a osim soilitera podignute su i dve škole, četiri vrtića, mini robna kuća i toplana.

Najupečatljivije zgrade su "lamele" soliteri koji su spojeni i kaskadno se izdižu, potom pet dvanaestospratnih solitera, koji podsećaju na one starije novobeogradske, kao i najduža zgrada u Banjaluci poznata kao "Titanik".

Dardanija

Jedan od gradova koji se u Srbiji naglo razvijao bio je glavni grad SAP Kosovo i Metohija, gde SAP znači "Socijalistička autonomna pokrajina". Istina, politika je bila takva da su se pokrajine u Srbiji politički organizovale sa svojim institucijama, a Prištinu je valjalo razvijati kao administrativni centar.

Uređeno, "komunističko" naselje nedaleko od centra grada i danas je simbol urbane Prištine, a predstavljao je svojevrsni arhitektonski eksperiment.

Treba podsetiti i na to da Priština nije novi grad, kao što izgleda na prvi pogled. Polet modernizacije svojevremeno je izrodio ideju da se stari centar Prištine doslovno zbriše, uključujući i stari Bazar.

Možda nije slučajno to što je u Dardaniji nastao "novi bazar", staklom natkrivena ulica sa lokalima iznad koje se nalazi pešačka zona.

Dardanija je blok koji je počeo da se gradi 1974. godine, a odvajanje pešačkog od motornog saobraćaja bio je potpuno novi koncept. Osim toga, ovaj kraj nije prepoznatljiv po sivilu, već upravo po raznobojnosti - svaki deo Dardanije čine fasade druge boje, što značajno olakšava snalaženje.

Centralna ulica i niz zelenih zgrada oko nje se zove "Kičma", i upravo tu se nalazi odvojena pešačka zona iznad bazara sa oko 400 lokala ispod staklene tavanice.

Zanimljivo je da je projeakt podrazumevaao tipske stanove, ali bez unutrašnjih zidova, pa su o enterijeru svojih stanova odlučivali kupci.

Karpoš

Skoplje je nakon zemljotresa 1963. godine bilo pretvoreno u prah. Slika uništenog grada kružila je svetom i mnoge su zemlje pomogle njegovu izgradnju. Razaranje grada prirodnom katastrofom bilo je prilika da se on ne samo ponovo izgradi, već i skroji po meri vremena.

U tom duhu podignut je i Karpoš, skopski "Novi Beograd", koji je sa najvećom opštinom Beograda i pobratimljen.

Postoje naselja Karpoš 1, 2, 3 i 4, a to je i naziv zu celokupnu opštinu koja pokriva šire područje.

Zakošeni krovovi solitera Karpoša 4 kao da igraju neku svoju igru sa surovim planinama koje okružuju grad.

Ove zgrade u naselh od 19 spratova podignute su 1978. godine

Blok 5

Dovoljno je reći Blok 5 i cela Crna Gora znaće na koje naselje mislite. Nema ovde, kao na Novom Beogradu, blokova po brojevima, već je samo ovaj poznat kao "petica". I veoma je poseban.

Trebalo je sedamdesetih godina proširiti i Podgoricu i tako je projektovano ovo, tada najveće naselje u Crnoj Gori. Blok 5 je smela i drugačija koncepcija sa neobičnim rasporedom zgrada.

U naselju se nalazi pet masivnih solitera sa 16 spratova i još osam zgrada.

Soliteri su pravi primerak "soc-realizma", sa svojim isturenim delovima i oštrim ivicama, a zgrade su postavljene u nizovima koji podsećaju na svojevrsni "betonski ples".

Gradnja ovog kompleksa trajala je od 1977. do 1984. godine, a prostor je jedna od najvećih inspiracija autora. Zgrade "dišu", odnosno "plešu" tako da se između njih našlo dovoljno mesta za javne sadržaje, a deo naselja zauzima i park-šuma koju su autori projekta sačuvali, pa je tako ovo danas jedno od najzelenijih naselja Podgorice.

U okviru kompleksa nalazi se i osnovna škola, dva obdaništa i poliklinika.

Brutalizam na delu, ali po meri čoveka onoga vremena i bez "gužve" - kroz Blok 5 možete da se prošetate, da sednete na neku klupicu i da, mada okruženi betonskim divovima pronađete svoj kutak mira.

Novi Zagreb

Baš kao Beograd i Zagreb se posle Drugog svetskog rata proširio na drugu obalu Save, s tim što je u slučaju hrvatske prestonice to bila desna obala.

Od Novog Beograda je, naravno, manji, ali ga čine blokovi solitera, izdeljeni bulevarima s tramvajskim bašticama u sredini, a osim "fabrike za stanovanje" Novi Zagreb poznat je i po Hipodromu, Velesajmu, zagrebačkoj Areni i Muzeju savremene umetnosti.

Cela opština ima oko 120.000 stanovnika, pa čini značajan deo Zagreba.

Nove Fužine

"Socijalističko" naselje u Ljubljani Fužine nastalo je osamdesetih godina 20. veka i to prevashodno zbog priliva radne snage iz nekadašnje Jugoslavije.

Tako je ovo i etnički najšarolikije naselje Ljubljane koje je 1991. godine imalo čak 14 posto žitelja srpske nacionalnosti.

Naselje broji oko 16.000 stanovnika, ima dve osnovne, ali i srednju školu i dom zdravlja.

Ono što je za ovo naselje zanimljivo je da ima i stari grad (zamak) i malu hidroelektranu na reci Ljubljanici. Ova elektranica iz 19. veka prva je koja je u Sloveniji proizvodila naizmeničnu struju!

Soliteri Fužina u bliskoj su vezi s parkovskom strukturom i priobaljem Ljubljanice, što ovo naselje čini posebnim.

Alipašino polje

Sarajevo je grad poznat po soliterima, a jedan od "najbrutalističkijih" kvartova je Alipašino polje.

Nepregledni niz stambenih zgrada i neboderi zidani su u periodu od 1974. do 1979. godine za potrebe radničke klase. Tako je nastala velika sarajevska spavaonica u kojoj nije bilo ničega sem stanova!

Ovoliko naselje, koje je građeno u tri faze, drastično je smanjilo listu čekanja za stanove, jer su se, podsećamo, u ono "srećno vreme" stanovi na taj način "delili".

Poenta je da je prosečan sarajevski radnik dobio krov nad glavom i da je na jednom mestu bilo okupljeno možda i do 10.000 porodica.

(Telegraf.rs)