Isplivao ATOMSKI PLAN Jugoslavije: Evo gde je trebalo da bude prva nuklearka, izgrađen i most, ali...

Na 50. rođendan Virskog mosta, koji je pušten u promet 25. aprila 1976. godine, Virski list podsetio je na davno zaboravljenu činjenicu - da je most uopšte i izgrađen jer je Vir u bivšoj SFRJ bio zamišljen kao lokacija prve nuklearne elektrane u Hrvatskoj. Bio je to deo infrastrukture planirane, ali nikad izgrađene "NE Vir".

"Nikao je most lučnog izgleda dužine 378 metara, a s nasipima s obe strane čak 443 metara te s devet nosećih betonskih stubova", piše Virski list.

Preporučujemo

"Virski most s gazom od četiri metra dubine i visinom koja je osiguravala plovidbu do 10 metara visine i 20 metara širine brodova i drugih plovila, bio je u tom trenutku jedan od najdužih takvih mostova u Hrvatskoj, piše Express.

Zagrebačka Hidroelektra bila je projektant i izvođač radova na gradnji Virskog mosta, podizvođač je bio splitski Pomgrad, u koji je ugrađeno oko 5.000 kubnih metara betona i više od 400 tona gvožđa".

"Meštani su se odrekli prava na naknadu za zemljište preko kojeg je prošao put", piše Virski list.

Svi osim njih četvoro, njima je zemlja u bivšoj državi jednostavno oduzeta. Za asfaltiranje i uređenje mesta za šta su tokom 1975. izdvojili milion dinara, odnosno približno 55.000 američkih dolara, ili oko 340.000 dolara koliko bi taj iznos kupovne moći vredeo danas.

Republički fond za puteve dao je više od 25 miliona dinara. Ukupna vrednost projekta iznosila je oko 1.450.000 američkih dolara po kursu iz 1975. odnosno na nivou kupovne moći taj bi iznos danas bio približnih 8,9 miliona dolara. U ovaj iznos nije uračunata vrednost ustupljenog niti otetog zemljišta.

Kamen temeljac za prvu nuklearku položen je dve godine ranije u Krškom na projektu na kojemu su radili američki "Westinghouse Electric Corporation", "Gilbert Associates Inc", "Gradis", "Hidroelektra", "Hidromontaža" i "Đuro Đaković".

Plan s nuklearnom elektranom na Viru uopšte nije bio bezazlen i ispitivanja su već bila poodmakla iako je zadarska Skupština opštine još 1975. godine odbila izgradnju na lokaciji.

"Ostrvo Vir najpogodnije"

Bilo je to 11 godina pre Černobila. Datum je 5. decembar 1975. godine. Večernji list na šestoj stranici piše o premijeri filma Kum 2, tu je i vest o poseti američkog "kralja kadulje" Luisa Furta koji boravi u hotelu "Medena" kod Trogira i pregovara s preduzećima "Dalmacijabilje" iz Dubrovnika, "Export-bilje" iz Herceg Novog, "Šumaprodukt" iz Sarajeva i "Pliva" iz Zagreba.

Prema dosadašnjem toku razgovora, piše Večernjak, da se naslutiti da će L. Furt otkupiti veće količine naše kadulje. Tu je međutim još jedna vestica, tekst ne veći od pola kutije cigareta. Naslov joj je "PRVA NUKLEARNA ELEKTRANA U SR HRVATSKOJ". Pa podnaslov "Ostrvo Vir najpogodnije".

Foto: Telegraf

"ZADAR - raspravljajući o dosadašnjim istraživačkim radovima na otoku Viru, Izvršno veće opštine Zadar prihvatilo je predlog Elektroprivrede Dalmacije da se jugozapadnji deo ostrva Vir odredi za užu lokaciju dveu hrvatsko-slovenačke nuklearne elektrane kapaciteta 900 megavata. U skladu sa zaključcima skupštine opštine Zadar, Elektroprivreda Dalmacije je u prošlom razdoblju istraživala pogodnosti terena. Izrađeno je 12 elaborata. Sva dosadašnja ispitivanja upućuju na to da je ostrvo Vir, odnosno njegova jugozapadna strana, najpogodnija lokacija za nuklearnu elektranu. Utvrđena pogodnost lokacije uz već izražene energetske prednosti, upućuje dakle na nastavak istraživačkih radova na Viru i na obavljanje priprema za izgradnju nuklearne elektrane".

Druga lokacija bila je Prevlaka kod Ivanić-Grada. Večernji list od 7. decembra 1992. piše:

"U Dalmaciji, naročito u Zadru i na ostrvu Vir, posle 13 godina ponovo se digla prašina oko nuklearne elektrane. S njom u vezi je i Zadar i celoj Hrvatskoj bilo dosta uzbuđenja 1978. i 1979. godine i potom se sve polako zaboravilo, naročito što je Hrvatska svoje nuklearne projekte stavila ad acta na duže vreme.

Dolaskom na poziciju Hrvoja Šarinića, ljubitelja "nuklearnih elektrana", koji je i javno kazao da Hrvatska neće imati dovoljno energije bez nuklearnih elektrana, kao i nakon izjave nekih ministara da Dalmacija ne može tražiti normalnu elektrosnabdevanje, a istovremeno  odbacivati mogućnost gradnje elektrana na nuklearni pogon, ponovo su se uzbudili duhovi.

U medijima se počelo ponovo govoriti o starim lokacijama, naročito o Viru kod Zadra i Prevlaci kod Ivanić-Grada, gde su istraživanja pre 15 godina najdalje otišla.

"Čovek primi veći nivo radijacije kad snimi zub!"

Jugoslovenski stručnjaci su tvrdili da nuklearna elektrana minimalno zagađuje te da ona više nego drugi izvore energije čuva okoliš od zagađivanja, a da radioaktivnih materijali i inače ima svuda u prirodi. "Čovek primi veći nivo radijacije kad snimi zub!", uveravali su Virane.

"Postoji, međutim, psihološki moment koji Zadrani često spominju: zapadna zona zadarske opštine, u kojoj je predviđena gradnja nuklearne elektrane, puna je turista. Ko će, dakle, doći na letovanje ako zna da je u neposrednoj blizini elektrana?", pisao je Večernji 1979. godine.

"Iseljenje Vira ne dolazi u obzir", kaže vodeći stručnjak za nuklearnu energiju u Jugoslavenskom energetskom zavodu, magistar Slavko Vrhovec.

"Vir bi gradnjom elektrane postao grad, jer bi se tamo mogli sagraditi brojni pogoni i fabrike, a osim toga elektrana bi se mogla iskoristiti i za desalinizaciju mora. Prema deklasificiranom izveštaju iz 1978. upućenom Ministarstvu spoljnih poslova Sjedinjenih Američkih Država, postojao je plan za izgradnju četiri nuklearne elektrane od 1.000 MW (op.a., pojedinačno je reč o značajnoj snazi u elektroenergetici, dovoljnoj za snabdevanje stotina hiljada domaćinstava), piše ezadar.net.hr.

Samoupravna interesna zajednica (SIZ) elektroenergetskih preduzeća podržala je ovaj plan u obliku predloga koji je dostavljen Izvršnom veću Sabora SR Hrvatske. Lokacije, tada, još nisu bile odabrane, ali su se ostvo Vir i Dugo selo kod Zagreba najozbiljnije razmatrali kao moguća rešenja za nuklearku.

"Iako se činilo da nema ozbiljnijeg protivljenja“, piše u izveštaju označenom kao Declassified Sheryl. P. Walter, "postoje izveštaji o zabrinutosti zbog uticaja elektrane na turizam, ako se odabere lokacija na Viru“.

Pritisak na izvođenje projekata nuklearnih elektrana došao je i od Odbora za rad, zdravstvo i socijalnu politiku Savezne skupštine (Skupština SFRJ) koji je zbog opasnosti od nuklearne energije pozivao na minimiziranje ili uklanjanje njene upotrebe u Jugoslaviji.

"Čini se da bi takvi osećaji imali bilo kakav stvaran uticaj na vladinu politiku, ako predstavnici politika najviše razine nastave zagovarati ambiciozan nuklearni program".

U izveštaju se primećuje da bi finansijska ograničenja mogla ograničiti opseg programa i naročito "očite teškoće koje su se pojavile na trenutnom projektu (Krško) u dobivanju dovoljnog broja kvalifikovanog osoblja za izvršavanje potrebnih kvalifikovanih radnih mesta“.

U tom je kontekstu nekoliko američkih kompanija pokazalo interes za jugoslavenski nuklearni program, posebno "Westinghouse Electric Corporation" koji je imao ugovor za nuklearku Krško. Interes je takođe pokazao "Combustion Engineering" koji je svoje predstavnike poslao na razgovore u Zagreb i Beograd, kao i "Stone & Webster" koji su sastanke već bili odradili.

Ali već sledeće 1979. godine, "Poželjnu lokaciju na jadranskoj obali blizu Zadra, odbili su stanovnici tog područja“. U igri za nuklearnu elektranu ostala je druga lokacija u Dugom selu kod Zagreba, pa je čak i najavljen početak radova za 1981.

"Stanovnici Zadra bili su oštro protiv lokacije na Viru. Ovo odbijanje zasnivano je na strahu od gubitka bitnog turističkog prometa i navedeno razlozima zaštite okoline. Skupština Zadra tada je velikom većinom glasala protiv toga i odbila da dodeli taj prostor u regionalnom planu korištenja zemljišta“, piše u izveštaju za Ministarstvo spoljnih poslova SAD.

Sve je ranije bilo spremno: predlozi, nacrti, planovi, čak 80 studija o izvodljivosti projekta sa seizmološkim ispitivanjima, ulagači, radna mesta, domaća industrija i američki partneri, a sagrađen je i most koji je spojio Vir s kopnom. Ali meštani su bili protiv. Bum nezakonite gradnje počeo je od 1978. kada je, da bi sprečio gradnju nuklearne elektrane, tadašnji direktor poljoprivredne zadruge Joso Gržeta počeo rasprodavati zemljište vikendašima, pisao je Nacional.

I problem se odjednom više nije ticao samo 900-tinjak Virana i stanovnika okoline Zadra, fokus što se izgradnje NE tiče polako se prebacivao na sever. "Kaže se da lokacija u blizini Zagreba ima neke prednosti u odnosu na drugu, udaljeniju lokaciju koja je bila razmatrana. Ona bi odmah osigurala radna mesta za ovaj deo Hrvatske. Prenosne daljine bi bile kraće do glavnog metropolitanskog područja Republike.

Konačno, vruća voda iz procesa hlađenja mogla bi se cevovodima dovesti do blizine Zagreba za upotrebu u grejanju. Uprkos gore navedenom, čini se da je jadransko ostrvo Vir, u blizini Zadra, uvek bio poželjnija lokacija za prvu hrvatsku nuklearnu elektranu.

Međutim, za razliku od stanovnika Dugog sela, na Viru to ne žele. U tekstu iz Večernjaka 1979. kaže se da više zrače TV-prijemnici nego nuklearna elektrana. Sedam godina kasnije dogodiće se Černobilj i tu će priča s nuklearnom elektranom na Viru, srećom, stati. Nikad neće biti izgrađena.

(Telegraf.rs)