Kako je Severna Makedonija jedina izbegla rat pri raspadu Jugoslavije? Danas slave 35 godina nezavisnosti

Severna Makedonija danas, 8.septembra, obeležava Dan nezavisnosti.

Tri i po decenije prošle su otkako su se građani Severne Makedonije na referendumu 8. septembra 1991. godine izjasnili za suverenu i samostalnu državu. 35 godina nezavisnosti, jubilej koji sažima jednu od najburnijih, ali i najznačajnijih etapa u savremenoj makedonskoj istoriji, piše makedonska Telma.

Od referendumskog "za" pod sloganom "Glasam za Makedoniju", preko mirnog osamostaljenja i teške borbe za međunarodno priznanje, do prijema u Ujedinjene nacije, sukoba 2001. godine, Ohridskog okvirnog sporazuma, spora oko imena, Sporazuma sa Bugarskom i Prespanskog sporazuma  - put makedonske države bio je ispunjen istorijskim preokretima, političkim krizama, teškim kompromisima i stalnom borbom za stabilnost i međunarodnu afirmaciju.

Dan nezavisnosti, 8. septembar, jedan je od najznačajnijih datuma u savremenoj makedonskoj istoriji, dan kada su građani, u uslovima raspada nekadašnje jugoslovenske federacije, demokratski izabrali samostalnost kao put za budućnost države.

Od istorijskih korena do savremene državnosti

Ideja o makedonskoj državnosti ne počinje referendumom 1991. godine. Ona se nadovezuje na višedecenijske težnje za nacionalnom i političkom afirmacijom, tradicije Ilindenskog ustanka i Kruševske Republike iz 1903. godine, kao i odluke Prvog zasedanja ASNOM-a.

Drugog avgusta 1944. godine, u manastiru Prohor Pčinjski, održano je Prvo zasedanje Antifašističkog sobranja narodnog oslobođenja Makedonije ( ASNOM), na kojem su postavljeni temelji savremene makedonske državnosti.

Po završetku Drugog svetskog rata, Makedonija je postala jedna od federalnih jedinica u okviru tadašnje Jugoslavije. Tokom narednih decenija razvijale su se institucije makedonske države, kodifikovan je makedonski književni jezik i osnovane su nacionalne kulturne i naučne ustanove.

Raspad Jugoslavije krajem 1980-ih i početkom 1990-ih, međutim, otvorio je novu istorijsku etapu - pitanje potpune državne samostalnosti.

Demokratske promene i put ka referendumu

Početak 1990-ih doneo je velike političke promene širom Istočne i Jugoistočne Evrope. Pad komunističkih režima i uvođenje višepartijskih političkih sistema stvorili su novu političku realnost. Krajem osamdesetih godina 20. veka teškoće u političkom i ekonomskom životu izazvale su promene i u Severnoj Makedoniji, kojima je trebalo da se omogući brži razvoj demokratije i privrede. Pored jedine partije koja je bila na vlasti, Saveza komunista, počele su da se osnivaju i druge političke stranke.

Prvi višestranački parlamentarni izbori u Makedoniji održani su 1990. godine, čime je počeo proces političkog pluralizma i demokratske transformacije političkog sistema. Izabrana je prva vlada, koju je predvodio Nikola Kljusev. U skladu sa Deklaracijom o suverenosti Socijalističke Republike Makedonije, donetom 25. januara 1991. godine, osnovni cilj vlade bio je konstituisanje Makedonije kao nezavisne države.

Tokom mandata ove vlade održan je referendum o nezavisnosti Makedonije, uz dodatak u referendumskom pitanju koji je glasio: "Da li ste za suverenu i nezavisnu državu Makedoniju, sa pravom ulaska u budući savez suverenih država Jugoslavije?" Usvojen je i Ustav Republike Makedonije, kao i monetarno osamostaljenje države.

U to vreme jugoslovenska federacija nalazila se u dubokoj političkoj krizi. Različite vizije budućnosti Jugoslavije i rastuća nacionalna i politička suprotstavljanja doveli su do proglašenja nezavisnosti nekoliko republika.

U takvim okolnostima, makedonsko državno rukovodstvo i institucije započeli su proces koji će dovesti do proglašenja nezavisnosti.

8. septembar 1991.  "Glasam za Makedoniju"

Osam septembra 1991. godine održan je referendum o nezavisnosti, koji ostaje jedan od najvažnijih demokratskih događaja u istoriji makedonske države. Referendumu je prethodila Deklaracija o suverenosti, koju je prvi višestranački makedonski parlament usvojio 25. januara 1991. godine.

Građani su na referendumu odgovarali na pitanje: "Da li ste za suverenu i samostalnu državu Makedoniju, sa pravom da stupi u budući savez suverenih država Jugoslavije?"

Pod sloganom "Glasam za Makedoniju", građani su u velikom broju izašli na glasanje i ubedljivo podržali nezavisnost.

Prema zvaničnim rezultatima, više od 95 odsto građana koji su glasali izjasnilo se „za“ suverenu i samostalnu Makedoniju. Od 1.495.807 birača, na glasanje je izašlo 1.132.981 građanin, odnosno 71,85 odsto. Od ukupnog broja građana koji su glasali, 1.079.308, odnosno 95,26 odsto, pozitivno se izjasnilo na referendumu, što je predstavljalo 72,16 odsto ukupnog broja građana sa pravom glasa.

Referendum je predstavljao izraz demokratske volje većine građana i obezbedio politički legitimitet za nastavak procesa osamostaljenja.

Uveče 8. septembra 1991. godine na trgu u Skoplju organizovana je proslava na kojoj je obeležen uspešan rezultat referenduma. Na proslavi su se kratko obratili prvi predsednik nezavisne Makedonije Kiro Gligorov, prvi predsednik vlade Nikola Kljusev i prvi predsednik Sobranja Stojan Andov.

Kiro Gligorov se sa bine na trgu obratio građanima rečima: "Građani i građanke Makedonije, dozvolite mi da večeras vama i svim građanima i građankama Makedonije čestitam slobodnu, suverenu i samostalnu Makedoniju."

Ta poruka ostala je simbol istorijskog trenutka kada je Makedonija potvrdila svoju opredeljenost za samostalan državni put.

Proglašenje nezavisnosti i prvi Ustav

Volja naroda za samostalnom državom formalno je potvrđena Deklaracijom o prihvatanju rezultata referenduma 18. septembra 1991. godine u Sobranju Republike Makedonije.

Time je institucionalno potvrđena volja građana za suverenu i nezavisnu državu.

Samo dva meseca kasnije, 17. novembra 1991. godine, donet je Ustav Republike Makedonije, kojim su postavljeni temelji novog političkog i pravnog sistema.

Ustavom je Makedonija definisana kao suverena, samostalna, demokratska i socijalna država, a utvrđeni su osnovni principi parlamentarne demokratije, podele vlasti i zaštite ljudskih prava i sloboda.

Mirno osamostaljenje u nemirnom regionu

Makedonski put ka nezavisnosti imao je jednu važnu specifičnost - osamostaljenje je ostvareno bez oružanog sukoba.

U periodu kada je raspad Jugoslavije bio praćen ratovima u Sloveniji, Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini,  Severna Makedonija je uspela da izbegne scenario neposrednog oružanog sukoba.

Povlačenje Jugoslovenske narodne armije sa teritorije Makedonije 1992. godine sprovedeno je mirnim putem, pri čemu je JNA, osim što je odnela celokupno naoružanje, iz kasarni uklonila čak i električne priključke.

Dana 21. februara 1992. godine u Skoplju je postignut i potpisan sporazum o dislokaciji, odnosno povlačenju Jugoslovenske narodne armije (JNA) sa teritorije Republike Makedonije. Sporazum su potpisali predsednik Kiro Gligorov i general-pukovnik Blagoje Adžić, načelnik Generalštaba JNA.

Povlačenje je proteklo mirno i bez oružanih sukoba, što je bilo od posebnog značaja u periodu kada su u drugim delovima bivše Jugoslavije već trajali ratni sukobi. Povučeno je gotovo celokupno teško naoružanje, artiljerija, tenkovi, avioni i druga vojna oprema, ostavljajući vojne objekte oštećene ili prazne.

Poslednji pripadnik JNA napustio je Makedoniju 27. marta 1992. godine, čime je proces vojnog osamostaljenja države završen.

Odlaskom JNA, granične prelaze i vojne objekte preuzele su novformirane oružane snage Republike Makedonije i policija.

Ovaj događaj jedan je od ključnih trenutaka u procesu osamostaljenja, jer je Makedonija postala jedina bivša jugoslovenska republika iz koje se JNA povukla bez vojnog sukoba.

(Telegraf.rs)