Torlaci i Šopi: Tajanstveni balkanski govori koji kriju vekove istorije!

Na jugoistočnim obroncima Balkana, duž granica između Srbije, Bugarske i Severne Makedonije, vekovima žive autohtoni Sloveni koji se u narodu zovu Torlaci i Šopi. Mada danas žive u različitim državama, njihov je zajednički koren — jezik i kultura koje se razlikuju od standardnih jezika, a njihov identitet i poreklo često su predmet naučnih debata i istorijskih tumačenja.

Foto: Wikimedia/ University of Texas Libraries

Preporučujemo

Ko su Torlaci?

Torlaci predstavljaju skupinu ljudi povezanih sa specifičnim govorom — torlačkim dijalektom, koji je deo šire grupe južnoslovenskih govornih varijeteta. Ovaj govor je prepoznatljiv po tome što predstavlja „prijelazno” jezičko područje između srpskog, bugarskog i makedonskog jezika, sa elementima koji se ne mogu potpuno svrstati ni u jedan od ovih jezika.

Naziv Torlak moguće potiče od reči tor ili torina (eng. sheepfold) — što može ukazivati na istorijski pastoralni način života ovog stanovništva u planinskim krajevima.

Dakle, Torlaci nisu „poseban narod” u etničkom smislu kakav imaju Srbi ili Bugari, već regionalna i jezičko‑etnografska zajednica ljudi čija kultura i govor imaju specifične osobenosti. U Srbiji se takve zajednice najčešće nalaze oko grada Pirota i oblasti Stare planine, dok su srodne govorne varijante prisutne i u zapadnoj Bugarskoj i severoistočnoj Severnoj Makedoniji.

Torlački govori spadaju u tzv. prizrensko‑timočku dijalektalnu oblast, koja se koristi u jugoistočnoj Srbiji i okolnim krajevima i ima osobine koje nisu standardna srpskog jezika — npr. gubitak infinitiva, izostanak padeža i drugačija upotreba glagola i zamjenica.

Primer:

Јel znadeš kude si pošal?

Standardno: Znaš li gde si pošao?

Značenje: Znaš li gde si krenuo?

Idam si na rabotu.

Standardno: Idem na posao.

Značenje: Idem na posao. (ovaj oblik zamenice „si“ umesto standardnog „ja“ + „idem“ je tipičan za torlački govor)

Foto: Wikipedia/Jovan Cvijić

Karakteristike torlačkog:

- Gubitak infinitiva (umesto „da radim“ koristi se „јa radim“)

- Česte pozajmljenice iz susednih jezika

- Naglasak i reči koje zvuče bliže bugarskim i makedonskim govorima nego standardnom srpskom

Šopi — Šopluk i regionalni identitet

Pojam Šopi (u množini: Šopi; u srpskom ponekad i Šopovi) odnosi se na stanovništvo tradicionalno vezano za planinsko područje poznato kao Šopluk. Ovaj region obuhvata delove zapadne Bugarske, istočne Srbije i severoistočne Severne Makedonije.

Iako se ponekad koristi kao sinonim za Torlake, zapravo je reč o širem regionalnom terminu koji obuhvata različite grupe sa zajedničkim kulturnim i jezičkim osobenostima, a ne o strogo definisanom posebnom narodu. Većina Šopa u Bugarskoj se danas identifikuje kao Bugari, dok se oni u Srbiji izjašnjavaju pretežno kao Srbi, a u Severnoj Makedoniji kao Makedonci.

Važno je napomenuti da je po popisu iz 2011. u Srbija 142 osobe izjavilo da pripadaju „šopskoj” etničkoj grupi, što ih čini zvanično registrovano vrlo malom etničkom zajednicom u zemlji.

Primeri izraza u šopskom govoru

Sakam/Iskam

Standardni bugarski: iskam

Standardni srpski: hoću / želim

Prevodi: Hoću ili Želim. U šopskom govoru često se koristi sakam (posebno u zapadnoj Bugarskoj)

Činim, pravim, rabotim

Ove reči znače: radim, činim, pravim.

U šopskim i srodnim tranzicijskim govorima mogu se koristiti umesto standardnog srpskog radim.

Šopski govori nisu jedinstven standard; reči i izrazi variraju po regionima i često su bliži zapadno‑bugarskim oblicima, a u Srbiji su najčešće prisutni tamo gde se govori torlački dijalekt.

Govor: torlački / šopski dijalekat

Torlaci i Šopi govore dijalektima koji lingvistički pripadaju tzv. torlačko‑prizrensko‑timočkoj grupi, koja se smatra prijelaznim dijalektnim područjem između jugoslovenskih jezika. Ovi govori imaju osobine koje se razlikuju i od standardnog srpskog, i od standardnog bugarskog ili makedonskog jezika — npr. pojednostavljena gramatička struktura, izostavljanje padeža u istoj meri kao u bugarskom, i karakteristične reči i akcenti.

Zbog ovih osobina, mnogi lingvisti smatraju da bi standardni srpski, bugarski i makedonski jezici bili još sličniji da su istorijske granice omogućile njihov prirodniji razvoj bez prekida jezičkog kontakta.

Foto: Wikimedia/WikiEditor2004

Istorijske i kulturne zanimljivosti

- Granica i nacionalni identitet — tokom istorije, stanovništvo ovih krajeva nije imalo snažno izraženu državnu ili nacionalnu pripadnost: pre 19. veka identitet je često bio vezan za lokalnu zajednicu, a ne za „naciju”. Tokom Otomanske vlasti granica i državnost nisu bili odlučujući faktori u jeziku i kulturi.

- Formiranje granica — nakon Berlinskog kongresa 1878. i kasnijih političkih promena, region Šopluka i područja koje danas pripadaju Srbiji, Bugarskoj i Severnoj Makedoniji postali su deo različitih država, što je uticalo i na kulturnu asimilaciju — Torlaci u Srbiji uglavnom su se asimilirali u srpsku kulturu, a u Bugarskoj u bugarsku.

- Folklor i običaji — šopska kultura poznata je po bogatoj narodnoj nošnji, tradicionalnim plesovima i izvođačkim oblicima, koji se razlikuju u zavisnosti od lokaliteta. Beleže se karakteristični muški i ženski kostimi i bogata vezna tradicija, naročito u zapadnim oblastima Šopluka.

Torlaci i Šopi nisu „tajanstvene davno izgubljene civilizacije”, već autohtoni govornici posebnih dijalekata i starosedeoci planinskih krajeva Balkana, čija je povijest usko povezana sa kretanjem granica i razvojem država u regionu. Oni danas uglavnom idu u redovne nacionalne zajednice — kao Srbi, Bugari ili Makedonci — ali u njihovim govorima, običajima i kulturnim ostacima i dalje se ogleda složena istorija Balkana.

Govori poput torlačkog ili šopskog nisu standardni književni jezici, nego narodni govori (dijalekti) koji se razlikuju među lokalnim zajednicama i nemaju jedinstvenu normu, ali čuvaju bogato jezičko nasleđe regiona.