Trampova ideja o kupovini Grenlanda nije nova: Evo kako su SAD postale ovako velike kupovinom teritorija

Predsednik SAD Donald Tramp uporno je ponavljao da SAD "pribave" Grenland i Panamski kanal, a sugerisao je i da Kanada postane 51. savezna država. Među načinima da se to tog cilja dođe pominjao je vojna sredstva, ali i kupovinu. Kada bi druga opcija prošla u nekoj od ovih ideja, to ne bi bio prvi put da su se Sjedinjene Američke Države teritorijalno proširile kupovinom.

Trampove teritorijalne pretenzije izazvale snau široko zbunjivanje širom sveta i uzdrmale saveznike SAD. Grenland je u utorak usvojio zakon koji zabranjuje strano političko finansiranje, pozivajući se na činjenicu da su predstavnici "supersile izrazili interesovanje za preuzimanje i kontrolu" autonomne danske teritorije.

Iako bi kupovina teritorije od druge države bila neuobičajen potez za modernog američkog predsednika, mnogo saveznih država i teritorija SAD danas potiče upravo iz kupovina ili širenja.

Evo kratke istorije američkih transakcije kojima su se Sjedinjen Države proširivale, prema Washington Postu.

1803: Kupovina Luizijane

Pariski ugovor, potpisan između 13 američkih kolonija i Velike Britanije 1783. godine i koji je zvanično okončao Američku revoluciju, dodelio je Sjedinjenim Državama punu nezavisnost i priznao nove granice, postavljajući scenu za kasniju ekspanziju ka zapadu.

Dvadeset godina kasnije, kupovina Luizijane označila je prvo veliko proširenje zemlje, kada su SAD kupile Luizijansku teritoriju od Francuske za 15 miliona dolara, ili oko deset centa po hektaru.

Ovaj sporazum, koji je obuhvatao veći deo današnjih 15 saveznih država između reke Misisipi i Stenovitih planina, udvostručio je veličinu SAD i omogućio širenje ka jugu i zapadu.

1819: Florida

Florida je tokom vremena više puta menjala vlasnika pre nego što je konačno prešla pod kontrolu SAD. Godine 1763. Britanija je preuzela kontrolu nad Floridom od Španije (u zamenu za povraćaj Kube i Filipina Španiji). Formirane su dve kolonije, Istočna i Zapadna Florida, pre nego što su vraćene Španiji 1783.

Godine 1810. američki doseljenici u Zapadnoj Floridi su se pobunili i proglasili nezavisnost od Španije. SAD su, međutim, tvrdile da deo Zapadne Floride spada u Luizijanu i da je stoga američka teritorija. Godine 1818. general Endru Džekson je pokrenuo racije na domorodačke populacije i španske tvrđave na Floridi, povećavajući pritisak SAD na Španiju, prema podacima Ureda državnog sekretara za istoriju.

Godine 1811. SAD su potpisalesa Španijom Adams-Onis sporazum (ime dobio po Džonu Kvinsiju Adamsu, tadašenj američkim državnim sekretarom a kasnije predsednik SAD, i Lujem Onisom, koji je tada bio ministar spoljnih poslova Španije, op.aut.), kojim je formalno preneta kontrola nad Istočnom i Zapadnom Floridom. Sporazum je ratifikovan dve godine kasnije. SAD nisu plaćale za kolonije, ali su preuzele obavezu za 5 miliona dolara potraživanja američkih građana prema Španiji. Florida je postala savezna država SAD 1845.

1845: Teksas

Godine 1845, gotovo deceniju nakon što je Teksas uspešno izborio nezavisnost od Meksika i godinu nakon što je njegov Kongres prvi put glasao za aneksiju SAD, Teksas je postao 28. savezna država SAD. Kongres nije bio spreman da primi još jednu državu koja dozvoljava ropstvo, ali Teksasu je to bilo odobreno, prema podacima Biblioteke Kongresa.

Tokom ovog perioda, SAD su sledile teritorijalno širenje kao deo koncepta "očigledne sudbine", odnosno ideje da su Amerikanci predodređeni da prošire svoju naciju. Predsednik Džejms K. Polk nadgledao je najveće teritorijalno širenje SAD do tada, prema Uredu državnog sekretara za istoriju.

Godine 1846, nakon nesuglasica oko aneksije i granica Teksasa, SAD su objavile rat Meksiku, pokrećući sukob koji je trajao do 1848.

1846: Oregon i Vašington

Pitanje Oregonske teritorije - koja je obuhvatala današnji Oregon, Vašington i veći deo Britanske Kolumbije u Kanadi - bilo je ključno diplomatsko pitanje u prvoj polovini 19. veka, prema Uredu državnog sekretara za istoriju.

Španija je odustala od svojih zahteva za tom teritorijom 1819; otprilike u isto vreme britanski i američki komesari utvrdili su granicu između britanske kolonije Kanade i SAD, iako su obe zemlje nastavile da polažu kontradiktorne zahteve za severnu granicu.

Godine 1846. SAD i Britanija potpisale su sporazum kojim se precizira granica Oregonske teritorije, koja je utvrđena na 49. paraleli osim ostrva Vankuver, koje pripada Kanadi.

1848: Kalifornija, Nevada, Juta, Novi Meksiko i drugo

Po Sporazumu iz Guadalupa Hidalga 1848., kojim je zvanično okončan rat SAD i Meksika, Meksiko je preneo kontrolu nad današnjom Kalifornijom, Nevadom, Jutom i Novim Meksikom; većim delom Arizone i Kolorada; kao i delove Oklahome, Kanzasa i Vajominga.

SAD su platile 15 miliona dolara za zemlju, što je predstavljalo 55 odsto teritorije Meksika.

1854: Delovi Arizone i Novog Meksika

Godine 1854, usred napetosti između SAD i Meksika nakon rata, dve zemlje finalizirale su dogovor prema kojem SAD plaćaju Meksiku 10 miliona dolara za 76.851 kvadratnih kilometara zemljišta koje će postati Arizona i Novi Meksiko.

Ovaj dogovor, poznat kao Gadsden Purchase (Gadsdenova kupovina - naziv potiče od Džejmsa Gadsdena, američkog diplomate koji je pregovarao o kupovini teritorije, op.aut.), stvorio je današnju južnu granicu SAD i obezbedio zemljište potrebno za južnu transkontinentalnu železnicu, prema Uredu državnog sekretara za istoriju.

1867: Aljaska

Rusija je dugo bila zainteresovana za zapadnu obalu Severne Amerike, a car Petar Veliki je 1725. poslao istraživača Vitusa Beringa na obalu Aljaske. Do kraja veka izgrađeno je stalno rusko naselje i trgovački punkt na ostrvu Kodiak.

Godina 1860-ih, zbog finansijskog pritiska izazvanog padom trgovine krznom i porazom Rusije u Krimskom ratu 1856, ruska vlada pristala je da proda Aljasku SAD za 7,2 miliona dolara (oko 125 miliona dolara 2017, prema Associated Press-u) - ili manje od oko 4,9 centa po hektaru. Aljaska je postala savezna država SAD 1959. godine.

1898: Havaji, Portoriko i Guam

Špansko-američki rat 1898. "okončao je špansko kolonijalno carstvo na zapadnoj hemisferi i osigurao poziciju SAD kao pacifičke sile", naveo je Ured državnog sekretara za istoriju.

Tokom rata, pet godina nakon svrgavanja nezavisne havajske vlade, SAD su aneksirale Havaje. Godine 1993. predsednik Bil Klinton potpisao je rezoluciju kojom se izvinjava za učešće američke vlade u svrgavanju tadađnje havajske vlasti, nakon čega Havaji kratko postaju republika. Havaji postaju savezna država 1959. godine.

U mirovnom sporazumu kojim je okončan špansko-američki rat, Španija se odrekla suvereniteta nad Guamom u zapadnom Pacifiku i Portorikom. Američko državljanstvo je prošireno na Portorikance 1917, a na Guamce 1950. godine.

Sporazum iz 1898. predvideo je i prodaju Filipina SAD za 20 miliona dolara; ostrva je kasnije postalo američka komonvelt teritorija, pre nego što su SAD priznale nezavisnost Filipina 1946. godine.

1900: Američka Samoa

Krajem 1800-ih, SAD, Velika Britanija i Nemačka želeli su kontrolu nad Samoanskim ostrvima u Južnom Pacifiku i slali su ratne brodove u oblast. Sporazumom iz 1899. ostrva su podeljena između Nemačke i SAD. (Nemačka Zapadna Samoa, koja je kasnije promenila ime u Samoa, stekla je nezavisnost 1962. godine.)

Šefovi najvećeg ostrva u Američkoj Samoi preneli su ostrvo na SAD 1900, čime je počeo status teritorije SAD.

Dok su stanovnici drugih američkih teritorija američki državljani, oni rođeni u Američkoj Samoi su "lica sa statusom američkog nacionala"; mogu živeti i raditi u SAD i podložni su saveznim zakonima, ali ne mogu glasati na predsedničkim izborima i nemaju predstavnika sa pravom glasa u Kongresu. Teritorija ima i svoj poreski sistem.

Bilo je pravnih izazova u vezi sa državljanstvom Amerikanaca sa Samoe, koji su često smatrani rasističkim. Godine 2022, Vrhovni sud odbio je da razmatra slučaj, nakon što je administracija predsdnika Džoa Bajdena tvrdila da Kongres treba da donosi odluke o državljanstvu.

1917: Američka Devičanska Ostrva

Danska vlada odobrila je prenos karipskih ostrva, tada poznatih kao Danske Zapadne Indije, na SAD 1916, decenijama nakon što su SAD prvi put pokušale da prošire uticaj u toj oblasti. Prenos, uz plaćanje SAD od 25 miliona dolara u zlatnim kovanicama (danas oko 613 miliona dolara), realizovan je 1917. godine.

Stanovnici rođeni na Devičanskim ostrvima dobili su puno američko državljanstvo 1932. godine.

1975: Severna Marijanska ostrva

Invazija SAD na Severna Marijanska ostrva, tada pod japanskom kontrolom, 1944. bila je ključna tokom Drugog svetskog rata i mesto nekih od najkrvavijih borbi i masovnih samoubistava japanskih civila i vojnika.

Nakon rata, SAD su administrirale Severna Marijanska ostrva, severno od Guama, i druga pacifička ostrva pod poverenitvom Ujedinjenih Nacija.

Savezni zakon kojim se Severna Marijanska ostrva određuju kao američka teritorija donet je 1975, prema Ministarstvu unutrašnjih poslova, a kvalifikovani stanovnici dobili su državljanstvo 1986. godine.

(Telegraf.rs)