OTKRIVAMO! Grafit koji se pojavio na Ambasadi Grčke u Beogradu deo je veoma teške i tragične ljudske priče

Na zgradi Ambasade Grčke u Beogradu juče su osvanuli grafiti sa specijalnom porukom, iza koje se krije jedna veoma dramatična i tužna istorijska priča, koja "vuče repove" sve do današnjih dana. I zove se Prosfigika.

A ti "repovi" se vuku još od Balkanskih i Prvog svetskog rata...

U septembru 1922. godine, front u Maloj Aziji, odnosno Turskoj, se srušio. Od 13. do 17. u mesecu, Smirna je bila u plamenu.

Tada je počelo raseljavanje stotina izbeglica koje su u panici napuštale svoje domove kako bi pobegle od besa Turaka. Prema Time Machine-u, oni koji su uspeli da prežive, ukrcali su se na brodove koji su plovili ka njihovoj matičnoj Grčkoj.

Do 1924. godine, 1,5 miliona izbeglica iz Male Azije stiglo je u zemlju.

Dolazak izbeglica iz jednog pakla u drugi

Dolazak izbeglica zatekao je nespremnu siromašnu grčku državu, koja je preuzela jednu od najtežih misija: rehabilitaciju raseljenih i održavanje društvenog reda.

Balkanski ratovi, a potom i Prvi svetski rat, ekonomski, društveno i psihološki su razorili grčko društvo. Broj izbeglica bio je veoma velik, a infrastruktura gotovo nepostojeća.

Nisu imali domove, zdravstvenu zaštitu, profesionalnu rehabilitaciju, a poljoprivredna proizvodnja nije bila dovoljna za sve. Postojeće stanovništvo i hiljade onih koji su došli morali su da dele siromaštvo. Sukob između domaćeg stanovništva i izbeglica bio je neizbežan.

Privremeni smeštaj izbeglica u getima

U početku su u raznim delovima Atine podignuta geta i improvizovani kampovi. Mnoge izbeglice su takođe privremeno bile smeštene u javnim objektima, kao što su škole, crkve i magacini.

Život u izbegličkim naseljima bio je veoma težak. Većina nije imala pitku vodu, a stanovnici su bili izloženi vremenskim nepogodama, što je dovodilo do čestih bolesti, koje su se brzo širile.

U mnogim naseljima, daleko od grada, divlje životinje su takođe napadale i povređivale ili čak ubijale izbeglice! Prema podacima iz tog vremena, 20% izbeglica je umrlo u Grčkoj tokom prve godine. Potrebna je bila hitna organizacija smeštaja za ljude iz Male Azije.

Izgradnja izbegličkih naselja

Iako je rehabilitacija izbeglica bila glavno pitanje za grčku državu, napori za organizovani smeštaj počeli su sporo. Tek 1933. godine, punih 11 godina nakon njihovog dolaska u Grčku, počela je izgradnja izbegličkih stambenih zgrada na Aveniji Aleksandras. Naselje se sastojalo od osam stambenih zgrada smeštenih jedna pored druge, paralelno sa Avenijom Aleksandre. dobilo je ime Prosfigika (προσφυγικά u grčkom jeziku označava nešto što se odnosi na izbeglice, posebno one koje su došle u Grčku iz Turske 1922. godine, op.aut.)

Ukupno je imalo 228 stanova od oko 50 kvadratnih metara svaki. Kompleks su projektovali arhitekte Kim Laskaris, D. Kirjakos i V. Cagris, a završen je 1936. godine. U malim stanovima, izbeglice su uspele da izgrade svoje živote iz početka.

Sukob izbeglica i navijača Panatinaikosa

U oblasti gde su sagrađene stambene zgrade, izbeglice su već živele u improvizovanom getu. Stanovnici iz Male Azije sukobili su se s odanim navijačima novog tima, koji je, iako star samo 15 godina, imao fanatične pristalice u toj oblasti.

Bio je to Panatinaikos. Bila je 1923. godina, a predmet spora bila je zemlja pored Avenije Aleksandras. Godinu dana ranije, opština je dodelila zemljište timu za izgradnju stadiona.

Godine 1923, dok je izgradnja stadiona bila u toku, donet je predsednički dekret kojim je teren eksproprisan u korist Radničke zadruge za izgradnju radničkih stanova. Panatinaikos je ostao bez doma, uprkos činjenici da je već potrošio 150.000 drahmi da pretvori pašnjak u stadion.

Navijači su bili besni. Svakodnevno su se sukobljavali s izbeglicama oko prava na posed. Nijedna strana nije popuštala. Sa jedne strane, izbeglice iz Male Azije, raseljene iz svojih domova, a sa druge, navijači kluba.

Opština Atina, iako sa značajnim zakašnjenjem, intervenisala je kako bi rešila problem. Dodelila je stadion Panatinaikosu i omogućila izbeglicama da postave svoje kolibe na terenu gde su kasnije izgrađene stambene zgrade. Karakterističan je i vazdušni snimak iz tog vremena koji prikazuje izbegličke zgrade odmah nakon izgradnje 1936. godine.

Izbegličke zgrade pogođene tokom Decembarske bune

Izbegličke stambene zgrade na Aveniji Aleksandras i danas nose tragove vatre od napada tokom Decembarske bune. To je bio period kada su se levičarske snage žestoko sukobljavale sa britanskim i vladinim snagama u Atini. Mnogi levičarski borci su našli utočište u izbegličkim zgradama, gde su imali prijatelje, pa su zgrade pretrpele veliku štetu od britanskih projektila koji su ispaljivani s brda Likavitos.

Sadašnje stanje izbeglica na Aveniji Aleksandras

Tokom godina, zgrade koje su smeštale stotine izbegličkih porodica napuštene su. Ljudi iz Male Azije su se integrisali u grčko društvo i počeli da prosperiraju, pa su mnogi prešli u udobnije stanove.

Danas 137 od 228 stanova pripada javnosti i napušteni su. Mnoge su nastanili imigranati, narkomani i članovi "antiautoritarnih" pokreta. Potomci izbeglica broje 51 porodicu. Godine 2009, Centralni arheološki savet opisao je kompleks kao "spomenik", navodeći da "zgrade imaju poseban društveni i istorijski značaj". Iako trenutna slika zgrada ukazuje na propadanje, stambene zgrade predstavljaju jedan od najvažnijih arhitektonskih centara 20. veka u Grčkoj.

Stambene zgrade na Aveniji Aleksandras, koje oslikavaju katastrofu Male Azije i građanski rat decembra '44, prenete su u Državni fond za razvoj privatne imovine sa ciljem da se odmah prodaju i novac iskoristi za otplatu dugova.

Priča o prodaji

Pitanje razvoja izbegličkih nekretnina počelo je tokom ere hunte, kada je doneta ministarska odluka koja je zahtevala uklanjanje izbeglica i rušenje stambenih zgrada. Cilj je bio da na tom mestu izgrade sud, ali odluka nije sprovedena. Predsednik vlasnika, Dimitris Eftaksiopulos, izjavio je: "Ako se proda nekome ko poštuje karakter kompleksa, mi ćemo biti uz njih i pomoći u održavanju zgrada. Ako se usude da ga deklasifikuju, naći će nas ispred sebe."

Prosfigika je postala mesto kolektivnog stanovanja, političkih skupova i solidarnosti sa migrantima. Grčke vlasti su više puta sprovodile racije i iseljenja. Kompleks se nalazi blizu zgrade suda i policijskih objekata, pa je često bio logistička tačka tokom demonstracija u Atini. U vreme većih protesta, naročito tokom dužničke krize posle 2010, područje je bilo žarište sukoba demonstranata i policije.

Poslednjih godina povremeno dolazi do policijskih operacija protiv zauzetih stanova, što izaziva nove talase solidarnosti levičarskih organizacija i napetosti sa državom.

Zbog svega toga, Prosfigika danas nisu samo stare izbegličke zgrade, već prostor sa snažnim političkim identitetom i simbolikom otpora u savremenoj Grčkoj.

Štrajk glađu do smrti

Član Zajednice okupiranih izbegličkih stanova na Aveniji Aleksandras od četvrtka ujutru 5 februara stupio je u štrajk glađu, reagujući na plan Regiona Atika za obnovu istorijskog kompleksa, javila je Ta Nea.

Eskalacija protesta usledila je nakon najave početka tenderskih procedura u prvom kvartalu 2026. godine, koje se odnose na "obnovu četiri od osam stambenih zgrada" Prosfigike, uz sredstva od 15 miliona evra iz Nacionalnog strateškog referentnog okvira NSRF.

Kao odgovor na ovaj plan, zajednica koja deluje u zgradama ističe njihovu sopstvenu društvenu funkciju i zahteva poništavanje projekta. Aristotelis Handzis, član i stanar Izbegličkih stanova, objavio je početak štrajka glađu, opisujući ga kao nužno sredstvo za pokretanje kolektivne borbe.

"Stupam u štrajk glađu do smrti, uz najveće poštovanje prema životu, prepoznajući u ovom činu sredstvo borbe koje ima za cilj da sačuva Izbegličke stanove u Ulici Aleksandras kao socijalno stanovanje i kao strukturu solidarnosti za ranjive društvene grupe, kao organizovanu zajednicu borbe", naveo je u saopštenju.

"Znamo da ćemo se, ako Prosfigika bude ispražnjena, veliki deo nas naći na ulici. Stariji i bolesni umiraće na ulici, a deca će izgubiti svoje domove i škole sa nesagledivim posledicama."

Zajednica kao alternativu predlaže ostanak stanara i preuzimanje obnove od strane Urbanog neprofitnog preduzeća „Stanari i prijatelji izbeglica Avenije Aleksandras", bez korišćenja javnog novca, dok je u toku i kampanja #SaveProsfygika https://saveprosfygika.gr/.

Konkretno, zahtevi koje iznosi Zajednica okupiranih izbegličkih stanova su:

• Hitno poništavanje ugovora od strane Regiona Atika.

• Svi stanari moraju ostati u svojim domovima.

• Garancije za obnovu zgrada od strane AMKE (Gradsko neprofitno preduzeće) zajednice sopstvenim sredstvima.

(Telegraf.rs)