Prošlo 85 godina od vojnog puča 27. marta u Beogradu

Pre 85 godina, vojnim prevratom, obaranjem Namesništva čija je prva ličnost bio knez Pavle i Vlade Cvetković - Maček, odbačen je sporazum potpisan dva dana ranije u Beču, a Kraljevina Jugoslavija se svrstala uz zapadne saveznike u Drugom svetskom ratu.

Tim činom, vojnim udarom 27. marta 1941. poništeno je pristupanje Kraljevine Jugoslavije Trojnom paktu.

Preporučujemo

Pučisti su prevrat započeli u 02.20 po ponoći, prvih sati 27. marta, da bi do jutra zaposedanjem ključnih tela u Beogradu, prevrat bio zaokružen.

Pošto se saznalo da je vojska izvršila državni udar usledilo je masovno oduševljenje građana, a potom i okupljanja, manifestacije podrške pučistima, pre svega u Beogradu i drugim gradovima Srbije, pa i širom Jugoslavije, u Dalmaciji, Skoplju, Sarajevu.

Dvadesetsedmomartovske manifestacije upamćene su po parolama "Bolje rat nego pakt" kao i "Bolje grob nego rob", a klicalo se i kralju, slobodi, vojsci.

Vinston Čerčil, britanski premijer, pošto se dogodio prevrat u Beogradu, izjavio je da je "Jugoslavija pronašla svoju dušu".

U toj fazi rata Britanija se nalazila usamljena u borbi protiv Nemačke, pošto je Francuska kapitulirala leta 1940. Sovjetski Savez je u rat uvučen tek krajem juna 1941. napadom Nemačke, a SAD decembra 1941. napadom Japana na Perl harbur.

U vreme prevrata u Beogradu marta 1941. u Evropi su borbe vođene jedino u Epiru, gde su Italijani napali Grke oktobra 1940. Pošto su se Musolinijeve trupe na tom frontu zaglavile ovaj je molio Hitlera za pomoć, a Britanci su se paralelno iskrcali kako bi pomogli Grcima. Upravo njihovo prisustvo na Balkanu, navešće Berlin na odlučnu akciju protiv Jugoslavije i Grčke.

Prethodno, vođeni su dogotrajni teški pregovori vlasti Kraljevine Jugoslavije sa Nemačkom, okončani, pošto Berlin više nije tolerisao odugovlačenje, pristupanjem Jugoslavije Trojnom paktu, u Beču 25. marta.

Opšta procena bila je da otpor u tim okolnostima nije moguć. Kraljevina Jugoslavija strategijski se tada nalazila u bezizlaznom položaju, potpuno okružena, a od saveznika se nikakva pomoć nije mogla očekivati.

Protokol o pristupanju Trojnom paktu, u ime kraljevske vlade 25. marta 1941. potpisali su ministar predsednik Dragiša Cvetković i ministar inostranih poslova Aleksandar Cincar-Marković.

Namesništvo, odnosno knez Pavle Karađorđević, uz konamesnike Stankovića i Perovića, je državnim udarom oboreno, a maloletni kralj Petar II proglašen je punoletnim. Knez namesnik Pavle poslat je u progonstvo.Prevrat je izvršila grupa uglavnom vazduhoplovnih oficira, uz pojedince iz sastava garde. Političku pozadinu sačinjavali su intelektualci okupljeni u "Srpskom kulturnom klubu".

Zvanično, prva ličnost puča bio je vazduhoplovni general Dušan Simović, potonji predsednik vlade. Pravi mozak prevrata bio je međutim general Borivoje Mirković, uz istaknutu ulogu majora Živana Kneževića.Prevratnici su bili poznati po kontaktima sa britanskim predstavnicima na terenu, i pre svega po simpatijama prema borbi koju su vodili saveznici.

Dalja pozadina prevrata i danas je predmet špekulacija. Pretpostavlja se da su prevratom, odnosno uvlačenjem Kraljevine Jugoslavije u rat protiv Nemačke, bili zadovoljni i u Moskvi i u Vašingtonu.

Pošto je državni udar izvršen, general Simović je uz položaj načelnika Glavnog generalštaba, preuzeo i ulogu predsednika Saveta ministara odnosno Vlade. Slobodan Jovanović, stari ugledni pravnik, najistaknutija ličnost "Srpskog kulturnog kluba" takođe je uveden u kabinet.

Paradoks je bio da je knez Pavle tokom mukotrpnih pregovora s Berlinom uspeo da izdejstvuje ne samo nepovredivost granica Jugoslavije, nego i saglasnost da se od Jugoslavije neće zahtevati učešće u ratu.

Lične simpatije kneza Pavla, kao uostalom i srpske javnosti, izvesno su bile na strani saveznika. Realnost je međutim zahtevala pristupanje Paktu, ma koliko nevoljno.

Pošto je prognan posle prevrata, knez Pavle se izvesno vreme nalazio u kućnom pritvoru u Keniji da bi mu zatim bio dopušten boravak u Južnoj Africi, u bitno boljim uslovima. Posle Drugog svetskog rata nastanio se u Parizu.

Iako su srpska javnost, opozicione stranke i patriotske grupe, kao i Srpska pravoslavna crkva oduševljeno primili vest o državnom udaru 27. marta, pučistička Vlada je pošto je postala svesna da predstoji invazija Nemačke čak izjavila da će poštovati obaveze potpisane 25. marta.

U Berlinu je međutim odmah pošto se prevrat u Beogradu dogodio naređena invazija na Jugoslaviju. Usledio je 6. aprila masivni brutalni napad Nemačke, Italije, Bugarske i Mađarske.

Kraljevina Jugoslavija je raskomadana, a nacistički okupatori i njihovi sateliti formirali su ustašku Nezavisnu državu Hrvatsku, kao i veliku Albaniju.

Decenijama kasnije, posle dvehiljadite, sudovi u Srbiji rehabilitovali su više aktera događa marta 1941. od Dragiše Cvetkovića, preko Slobodana Jovanovića, do kneza Pavla Karađorđevića. Sve njih, kao i brojne duge, po okončanju Drugog svetskog rata osudili su sudovi novog revolucionarnog režima. Bilo je tu različitih motiva i sudbina, od onih koji su taktiziranjem pokušali da sačuvaju zemlju od rata, preko političkih i ratnih protivinika, sve do zločinaca.

Ostaje činjenica da u britanskoj javnosti odnosno medijima, a posebno istoriografiji, posle smrti, knez Pavle nije predstavljan kao tokom rata, kao navodno pristalica Nemačke, nego upravo suprotno, kao ličnost koja je u nemogućim okolnostima te 1941. sve učinila kako bi spasla svoju zemlju od rata.

Njegovi posmrtni ostaci u Srbiju su preneti oktobra 2012. kada su položeni, uz prikladnu pratnju, u porodičnu grobnicu Karađorđevića u kripti hrama Svetog Georgija na Oplencu.

Ubrzo potom, maja 2013. na Oplencu je sahranjen i poslednji, kralj Petar II Karađorđević, kojeg su pučisti 27. marta 1941. proglasili punoletnim, da bi ga potom odveli iz Jugoslavije prilikom bega pučista i njihovih najbližih saradnika, aprila 1941. pošto je vojska potpisala kapitulaciju.

(Telegraf.rs/Tanjug)