Sutra godišnjica proglašenja Srpske Vojvodine - 1848. u Sremskim Karlovcima

Srpska Vojvodina proglašena je 15. maja 1848. u Sremskim Karlovcima, kao izraz vekovnih težnji za posebnom autonomnom teritorijom Srba unutar države Habzburga.

Još od kraja 17. veka, Srbi su se dosledno pozivali na poseban status koji im je dodeljen Privilegijama bečkog dvora u vreme Velike seobe Srba 1690. pod patrijarhom Arsenijem Čarnojevićem.

Preporučujemo

Činjenica da su posebna prava Srba uprkos Privilegijama, neretko narušavana, dovešće u specifičnim prilikama revolucionarne 1848. do proglašenja i uspostavljanja Srpske Vojvodine.

Te 1848. Evropa je bila pozornica buntova, nemira, revolucionarnih dešavanja, od Pariza, preko Brisela, potom i drugde, u Italiji, nemačkim i austrijskim zemljama, pa i na prostoru Ugarske, tada jedne od naslednih zemalja Habzburga.

"Proleće Naroda" kako su ti događaji kasnije nazvani, zahvatili su veći deo države Habzburga, sam Beč, Lombardiju i Veneto, Češku, Ugarsku, Erdelj.

Pošto su mađarski revolucinari te 1848. godine, istupali sa isključivim nacionalnim programom, osporavajući elementarna prava manjinskih etničkih grupa unutar Ugarske, osećaj ugroženosti kod drugih dovešće do odbrambenih pokreta.

Razbuđeni nacionalizmi bili su uopšte sastavni deo ondašnjih liberalnih političkih stremljenja. To je posebno bilo izraženo kod Lajoša Košuta i prvaka Mađarske revolucije.

U Sremskim Karlovcima, crkvenom i nacionalnom središtu Srba na jugu ondašnje Ugarske, maja te 1848. okupili su se predstavnici 175 crkvenih opština iz eparhija sa prostora Vojvodine, a takođe i predstavnici Srba sa drugih prostora Austrijskog carstva, uz prisustvo predstavnika Kneževine Srbije.

Tokom tada održane Majske skupštine, 15. maja 1848. proglašena je Vojvodina kao posebna teritorijalna jedinica Srba na prostoru države Habzburga.

Dva dana ranije, karlovački mitropolit Josif Rajačić proglašen je za patrijarha, dok je pukovnik, graničarski oficir, potonji general Stevan Šupljikac izabran za vojvodu.

Srpska Vojvodina, kako je tada zamišljena i proglašena, obuhvatala je Srem, Bačku, Banat i Baranju, podrazumevajući takođe prostor Vojne granice u Sremu, Bačkoj, sa bečejskim i šajkaškim okruzima, i Banatu, sa Vojnom granicom na prostoru Banata, uključujući i Velikokikindski dištrikt.

Politički i socijalni pokreti revolucionarne 1848. koji su zahvatili, osim Francuza i Belgijanca, i Nemce, Italijane, Mađare, Čehe, Srbe, Slovake, Rumune, i druge, bili su izraz ne samo nacionalnih već i socijalnih težnji.Posledica je bilo urušavanje feudalnih odnosa u većem delu Evrope, odnosno seljaci su, pravno, oslobođeni feudalnih stega i obaveza. Razume se, bio je to proces sa znatnim razlikama od zemlje do zemlje.

U Ugarskoj, revolucionarno nacionalni pokret pre svega je bio usmeren protiv Beča, odnosno Habzburga.

Zemlje Sent Ištvana, istorijsku Ugarsku, osim Mađara, tada oko 40 procenata, nastanjivali su takođe Slovaci, Rumuni, Nemci, Srbi, Hrvati, Rusini odnosno zakarpatski Ukrajinci.

Uprkos proklamovanom liberalizmu mađarski revolucionarai ignorisali su međutim prava drugih.

Srbi koji su i inače unutar Vojne granice bili izuzeti od feudalnih obaveza, posedovali su osim ličnih sloboda, zemlju koja im je ustupljena uz obavezu vojne službe bečkom dvoru. A privilegovani status garantovan im je još odredbama cara Leopolda, davne 1690. godine.

Otuda su šovinističke težnje mađarskog nacionalno revolucionarnog vođstva na čelu sa Lajošem Košutom, kod Srba naišle na odlučan otpor. Košutovi revolucionari su tako zaratili i protiv Srba, s namerom da sve tekovine Srpskog crkveno narodnog sabora održanog u Sremskim Karlovcima maja 1848. budu anulirane.

Bečka vlada paralelno je, u prvoj fazi, odbila da podrži odluke Majske skupštine, dakle i proglašenje Srpske Vojvodine, nastojeći da ne izaziva Mađare.

Potom, stav Beča je promenjen, pošto su Srbi bili potrebni u ratu protiv pobunjenih revolucionara, pa je bečki dvor naknadno priznao odluke Majske skupštine i potvrdio vojvodsko zvanje Stevanu Šupljikca.

U Beču je tada doneta odluka da se priznaju autonomne težnje ne samo Srba, nego i Slovaka, Hrvata, erdeljskih Sasa, odnosno Nemaca.

Obrazovana je Srpska narodna vojska, koju su najviše sačinjavali graničari, šajkaši, a prisutni su bili i dobrovoljaci iz Srbije koje je predvodio Stevan Knićanin.

Vojnim formacijama preimenovanim u Austro-srpski korpus komandovali su austrijski oficiri, među njima i Stevan Šupljikac, posle njegove smrti general Kuzman Todorović, a zatim Ferdinand fon Majerhofer, potonji podmaršal.

Prostor Vojvodine u borbama 1848/1849. strahovito je stradao, možda najviše u Potisju, a i Novi Sad je većim delom razoren.

Sporazumom postignutim u Varšavi maja 1849, između ruskog i austrijskog dvora, određeno je da ruske trupe intervenišu.

General Paskijevič je otuda tokom leta i rane jeseni 1849, uništio mađarske revolucionarne snage. Vojni zapovednici su pobijeni kod Vilagoša, a Lajoš Košut je pobegao u inostranstvo.

Patentom bečkog dvora od 18. novembra 1849, obrazovana je nova krunska zemlja - Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat, koja je obuhvata ceo Banat, Bačku i Srem, izuzev delova koji su prethodno bili u sastavu Vojne granice, južnog pojasa Srema i Banata, kao i dela Bačke (Šajkaška).

Administrativno središte novoobrazovane Vojvodine bio je Temišvar. Na čelno mesto Vojvodine imenovan je Ferdinand fon Majerhofer, a posle njega Johan Koronini.

Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat je kao posebna krunska zemlja ukinuto, na insistiranje ugarskih predstavnika, decembra 1860. što je dovelo do ogromnog razočarenja Srba, čije težnje za autonomnom Vojvodinom nisu prestajale sve vreme postojanja monarhije Habzburga, odnosno od 1867. Austrougarske.

(Telegraf.rs/Tanjug)